اگزما؛ علائم، انواع، علت و درمان خارش و خشکی پوست

سر میز شام خانوادگی، وقتی کسی دست دراز می‌کند نمکدان را بردارد، همه چیز دیده می‌شود: پوست پشت دست، ترک‌خورده و قرمز، جایی که انگار چند لایه از آن ریخته. یکی می‌پرسد «این چیه دستت؟» و پیش از آنکه جوابی داده شود، نتیجه‌گیری هم آماده است؛ حتماً حساسیت دارد، یا بدتر، شاید واگیر باشد و بهتر است ظرفش را جدا گذاشت. همین صحنه در حمام عمومی هم تکرار می‌شود، وقتی لکه‌های خشک پشت زانو یا آرنج کسی روی سکو دیده می‌شود.

اگزما دقیقاً همین چیزی است که در آن صحنه دیده می‌شود، اما هیچ‌کدام از حدس‌های اطراف میز درست نیست. نه از کثیفی می‌آید، نه از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود. اگزما یک بیماری التهابی پوست است که در آن سد دفاعی طبیعی پوست ضعیف‌تر از حد معمول عمل می‌کند؛ آب از لایه‌های زیرین راحت‌تر بیرون می‌رود و مواد محرک بیرونی راحت‌تر به داخل نفوذ می‌کنند. نتیجه‌اش خشکی مزمنی است که هر از گاهی، با تماس با یک محرک یا حتی بدون دلیل مشخص، به التهاب و خارش تبدیل می‌شود.

نام پزشکی رایج‌ترین نوع آن درماتیت آتوپیک است، اما در فارسی روزمره همه آن را اگزما صدا می‌زنند؛ چه دستِ ترک‌خوردهٔ یک نانوا باشد، چه گونه‌های ملتهب یک نوزاد شش‌ماهه، چه چین آرنج یک نوجوان. الگو در هرکدام کمی فرق دارد، اما مکانیزم زیر پوست یکی است. این بیماری مزمن است و معمولاً کاملاً از بین نمی‌رود، اما با شناخت محرک‌ها و درمان درست، بیشتر روزهای سال قابل کنترل است.

اگزما چیست و در کدام نقاط بدن بیشتر دیده می‌شود

سد دفاعی پوست از لایه‌ای از سلول‌های مرده و چربی‌های طبیعی تشکیل شده که مثل ملات بین آجرها عمل می‌کند و رطوبت را نگه می‌دارد. در اگزما این ملات ضعیف‌تر از حالت عادی است، اغلب به دلیل تفاوتی ژنتیکی در پروتئینی به نام فیلاگرین که ساخت لایهٔ محافظ پوست را کند می‌کند. نتیجه‌اش پوستی است که سریع‌تر آب از دست می‌دهد و در برابر صابون، عرق یا هوای خشک واکنش‌پذیرتر می‌شود.

محل بروز آن هم با سن و شیوهٔ زندگی فرق می‌کند. در دست، معمولاً پشت انگشتان و بین آن‌هاست، جایی که تماس با آب و شوینده بیشتر است. در صورت، بیشتر گونه‌ها و اطراف چشم و پلک‌ها را درگیر می‌کند و چون پوست این ناحیه نازک‌تر است، قرمزی در آن چشمگیرتر به نظر می‌رسد. در پوست سر، به شکل خشکی و پوسته‌ریزی همراه با خارش دیده می‌شود که گاهی با شوره اشتباه گرفته می‌شود. در پا، به‌ویژه بین انگشتان و کف پا، اغلب با پوشیدن کفش بسته و تعریق تشدید می‌شود. و در چین‌های بدن — آرنج، پشت زانو، گردن، کشالهٔ ران — که پوست روی پوست ساییده می‌شود و رطوبت می‌ماند، اگزما بیشترین تمایل به ماندگاری را دارد.

اگزما در نوزادان و کودکان چه شکلی دارد

سیر آن با سن هم تغییر می‌کند. در نوزادان معمولاً از گونه‌ها و پیشانی شروع می‌شود و می‌تواند تا پوست سر و بازوها هم پیش برود. در کودکان بزرگ‌تر، محل اصلی به چین آرنج و پشت زانو منتقل می‌شود. در بسیاری از کودکان، با نزدیک‌شدن به سن مدرسه یا نوجوانی، شدت آن محسوساً کم می‌شود یا کاملاً فروکش می‌کند؛ در گروهی دیگر، به شکل خفیف‌تر تا بزرگسالی می‌ماند. سابقهٔ خانوادگی اگزما، همراه با آسم یا رینیت آلرژیک، احتمال این را بالا می‌برد که فرد در دوران کودکی به این الگوی حساسیتی — که در پزشکی آتوپی نامیده می‌شود — دچار شود؛ در کودکانی که اگزمای زودرس و شدید دارند، احتمال بروز آلرژی غذایی هم کمی بیشتر از میانگین است.

علائم اگزما؛ از خشکی پوست تا خارش شدید

اولین نشانه معمولاً چشمگیر نیست: پوستی که خشک‌تر از حد معمول شده، کمی زبر به نظر می‌رسد و رنگش نسبت به باقی بدن مات‌تر است. خارش معمولاً چند روز بعد از این خشکی اضافه می‌شود، نه برعکس؛ به همین دلیل خیلی‌ها ابتدا فکر می‌کنند فقط پوستشان خشک شده، تا وقتی خارش و قرمزی جدی‌تر شود. در التهاب فعال، پوست قرمز، برجسته و گاهی همراه با تاول‌های ریز است؛ خاراندن مکرر می‌تواند پوست را ضخیم و چروک‌دار کند، حالتی که در پزشکی لیکنیفیکاسیون نام دارد و بیشتر در اگزمای مزمن دست یا مچ پا دیده می‌شود.

الگوی ظاهری اگزما بسته به محل و نوع فرق می‌کند. در کف دست و کنارهٔ انگشتان، شکلی به نام اگزمای دیس‌هیدروتیک دیده می‌شود: تاول‌های بسیار ریز و عمیق که شدیداً می‌خارند و گاهی با استرس یا تعریق تشدید می‌شوند. در تنه یا اندام‌ها، گاهی لکه‌های گرد و مشخصی به اندازهٔ سکه ظاهر می‌شود که اگزمای سکه‌ای نام دارد و به دلیل مرز مشخصش با قارچ پوستی اشتباه گرفته می‌شود. لب‌ها هم می‌توانند درگیر شوند، به‌خصوص با عادت لیسیدن مکرر لب در هوای سرد، و پوسته‌ریزی آن بیشتر از خشکی معمول زمستانی طول می‌کشد.

تفاوت اگزما با قارچ پوستی و پسوریازیس

همین شباهت‌ها باعث اشتباه‌های تشخیصی رایج می‌شود. تفاوت اصلی اگزما با قارچ پوستی در مرز ضایعه است؛ قارچ معمولاً حلقه‌ای با لبهٔ مشخص و مرکز روشن‌تر است، حال آنکه مرز اگزما نامنظم‌تر و پخش‌تر است. تفاوت با پسوریازیس هم در بافت دیده می‌شود؛ پلاک‌های پسوریازیس معمولاً ضخیم‌تر، با پوسته‌های نقره‌ای مشخص و مرز تیزتر هستند، حال آنکه اگزما بیشتر با خشکی و ترک همراه است تا پوسته‌های متراکم. در صورت، وقتی التهاب اطراف بینی یا چانه با کمی جوش همراه می‌شود، گاهی با آکنه و جوش صورت اشتباه گرفته می‌شود؛ تفاوت در این است که کانون آکنه منافذ چرب و جوش‌های سرسیاه است، درحالی‌که اگزما با خشکی، پوسته‌ریزی و لبهٔ ملتهب مشخص می‌شود، نه چربی اضافه. هیچ‌کدام از این شکل‌های اگزما واگیر ندارد؛ نه با تماس پوستی و نه با حولهٔ مشترک منتقل می‌شود، چون ریشهٔ آن واکنشی داخلی در خود پوست است، نه عفونت.

علت اگزما؛ ژنتیک، ایمنی و محرک‌های روزمره

علت اصلی اگزما ترکیبی از سه عامل است: زمینهٔ ژنتیکی که سد دفاعی پوست را ذاتاً ضعیف‌تر می‌کند، واکنش بیش‌ازحد سیستم ایمنی به محرک‌های معمولی، و مجموعه‌ای از عوامل بیرونی که این واکنش را روشن می‌کنند. هیچ‌کدام از این‌ها ربطی به نظافت فرد ندارد؛ شست‌وشوی بیشتر نه‌تنها اگزما را درمان نمی‌کند، چون چربی طبیعی پوست را هم می‌شوید، معمولاً آن را بدتر می‌کند. باور رایج دیگری که در فضای مجازی و بین خانواده‌ها زیاد شنیده می‌شود، ربط‌دادن اگزما به کبد یا خون ناپاک است؛ این ارتباط در پزشکی امروز تأیید نشده و اگزما بیماری کبد یا خون نیست، بلکه مسئله‌ای موضعی در ساختار و ایمنی پوست است. در طب سنتی گاهی اگزما را نتیجهٔ به‌هم‌خوردن مزاج یا گرمی و سردی بدن می‌دانند؛ در پزشکی امروز اما مکانیزم شناخته‌شده همان ضعف سد پوستی و واکنش ایمنی است.

محرک‌هایی که یک دورهٔ التهابی را روشن می‌کنند در زندگی روزمره فراوان‌اند: صابون‌های قلیایی و مواد شوینده، آب بسیار داغ — از جمله آب گرم حمام‌های عمومی و استخر که هم پوست را خشک می‌کند و هم چربی محافظ آن را می‌شوید — پارچهٔ پشمی روی پوست حساس، عرق‌کردن زیر لباس ضخیم یا زیر روسری و مقنعه در هوای گرم، هوای سرد و خشک زمستان، و استرس روانی که از مسیرهای هورمونی می‌تواند شدت خارش را بالا ببرد. در ایام خانه‌تکانی، تماس مکرر دست با پاک‌کننده‌های قوی و سفیدکننده می‌تواند یک دورهٔ التهابی تازه در دست ایجاد کند.

• صابون‌های قلیایی
• آب داغ

اگزمای دست در مشاغل پرتماس با آب و شوینده

نوع خاصی از اگزمای دست هم مستقیماً به شغل مربوط است. کسانی که به دلیل کار مدام دستشان را می‌شویند یا با مواد شوینده در تماس‌اند — پرستاران، کارکنان آشپزخانه، آرایشگران، نظافتچی‌ها، و در خانه هرکس که مسئول شستن مداوم ظرف است — بیشتر از میانگین به اگزمای دست مبتلا می‌شوند. دستکش لاستیکی هم دوطرفه عمل می‌کند: در برابر شوینده محافظت می‌کند، اما اگر مدت طولانی و بدون تهویه پوشیده شود، عرق داخل دستکش خودش محرک تازه‌ای می‌شود. به همین دلیل اگزمای دست شغلی یکی از سرسخت‌ترین انواع برای بهبود است؛ تا وقتی تماس مکرر با آب و شوینده در محل کار ادامه دارد، چرخهٔ التهاب هم بارها راه می‌افتد، حتی با بهترین درمان.

تشخیص اگزما بیشتر بالینی است تا آزمایش خون

برای تشخیص اگزما آزمایش خون یا تصویربرداری اختصاصی وجود ندارد که به‌تنهایی آن را تأیید کند؛ پزشک عمدتاً بر اساس ظاهر ضایعه، محل درگیری، سابقهٔ خانوادگی و روند زمانی علائم تشخیص می‌دهد. سؤال دربارهٔ سن شروع علائم، سابقهٔ آسم یا حساسیت‌های تنفسی در فرد یا خانواده، و اینکه معمولاً چه چیزی باعث بدتر شدن می‌شود، بخش اصلی این معاینه است. در بسیاری موارد همین بررسی کافی است و نیازی به آزمایش تکمیلی نیست.

وقتی تشخیص روشن نیست یا درمان معمول جواب نمی‌دهد، چند بررسی دیگر هم اضافه می‌شود. اگر شک به عفونت قارچی همزمان یا به‌جای اگزما باشد — مثلاً در ضایعه‌ای با مرز حلقه‌ای مشخص — نمونه‌برداری سطحی از پوست و بررسی زیر میکروسکوپ می‌تواند قارچ پوستی را رد یا تأیید کند. در اگزمای دست یا صورت که به درمان معمول جواب نمی‌دهد، تست پچ برای رد‌کردن حساسیت تماسی به موادی مثل نیکل، عطر یا نگهدارنده‌های لوازم آرایشی به کار می‌رود؛ در این تست چند ماده روی پوست پشت چسبانده و واکنش هرکدام بعد از چند روز بررسی می‌شود. در کودکانی که اگزمای شدید و زودرس دارند و نشانه‌های دیگری از آلرژی غذایی هم دیده می‌شود، ارزیابی آلرژی توسط متخصص مشخص می‌کند که آیا یک خوراکی مشخص واقعاً در بروز یا تشدید علائم نقش دارد یا نه؛ این ارزیابی باید توسط متخصص انجام شود، نه با حذف خودسرانهٔ گروهی از غذاها در خانه. در موارد نادر که ظاهر ضایعه با هیچ‌کدام از این الگوها جور در نمی‌آید، نمونه‌برداری کوچک از پوست به رد‌کردن سایر بیماری‌های پوستی کمک می‌کند.

• نمونه‌برداری پوست
• تست پچ

درمان اگزما با مرطوب‌کننده و کورتون موضعی

پایهٔ درمان اگزما، در هر شدتی، مرطوب‌کننده است. استفاده از یک مرطوب‌کنندهٔ ساده و بدون عطر، حداقل دو بار در روز — به‌ویژه بلافاصله بعد از دوش، وقتی پوست هنوز کمی مرطوب است — سد دفاعی پوست را تقویت می‌کند و فاصلهٔ بین دوره‌های التهابی را زیاد می‌کند؛ این کار حتی در روزهایی که پوست آرام به نظر می‌رسد باید ادامه پیدا کند.

وقتی التهاب فعال است — قرمزی، خارش شدید، برجستگی — کورتون موضعی معمولاً به کمک می‌آید. این داروها بر اساس قدرت اثر دسته‌بندی می‌شوند: انواع ملایمی مثل هیدروکورتیزون برای صورت، پلک و چین‌های نازک پوست، و انواع قوی‌تر برای نواحی ضخیم‌تر پوست مثل کف دست یا پا در دوره‌های مقاوم‌تر. انتخاب نوع و مدت مصرف با پزشک یا داروساز است. باور به اینکه کورتون همیشه بد است، بیشتر از تجربهٔ مصرف طولانی و بدون نظارت می‌آید تا از خود دارو؛ در دورهٔ کوتاه و طبق تشخیص، همین داروها ابزار اصلی کنترل التهاب‌اند و ترس بی‌مورد از آن‌ها باعث می‌شود بیماری کنترل‌نشده بماند و همین به پوست بیشتر آسیب بزند.

ترس بی‌مورد از کورتون موضعی خودش آسیب‌زاست.

چه کارهایی اگزما را بدتر می‌کنند

چیزهایی هم هستند که معمولاً جواب نمی‌دهند یا کار را بدتر می‌کنند. لیف‌زدن یا شست‌وشوی شدید برای «پاک‌کردن» ضایعه، سد پوستی را بیشتر تخریب می‌کند. دوش بسیار داغ همان حس آرامش لحظه‌ای را می‌دهد، اما بلافاصله بعد خشکی و خارش را تشدید می‌کند. یک عادت رایج این است که با ظاهرشدن لکهٔ جدید روی پوست، از یک کرم ترکیبی باقی‌مانده در کابینت دارو — مثلاً ترکیب کلوتریمازول و هیدروکورتیزون — بدون تشخیص دقیق استفاده شود؛ این ترکیب برای وضعیتی طراحی شده که هم‌زمان قارچ و التهاب وجود دارد، نه برای هر خارش یا قرمزی، و استفادهٔ نامشخص از آن تصویر بالینی را برای تشخیص بعدی هم مبهم‌تر می‌کند. رژیم‌های حذفی گسترده یا داروهای گیاهی که وعدهٔ درمان قطعی اگزما را می‌دهند هم پایهٔ علمی محکمی ندارند.

کرم ترکیبی باقی‌مانده مناسب هر لکهٔ تازه نیست.

اگزما، به‌خصوص در بزرگسالانی که از کودکی با آن زندگی کرده‌اند، معمولاً برای همیشه درمان نمی‌شود. هدف واقعی، کنترل التهاب و طولانی‌تر کردن فاصلهٔ بین دوره‌هاست. برای کسانی که علائم گسترده یا مقاوم به درمان‌های معمول دارند، گزینه‌های تخصصی‌تری مثل داروهای موضعی غیرکورتونی، نوردرمانی یا داروهای سیستمیک هم وجود دارد که تصمیم دربارهٔ آن‌ها بر عهدهٔ متخصص پوست است؛ توضیح بالینی کامل‌تر دربارهٔ درماتیت آتوپیک و گزینه‌های درمانی آن در دانشنامهٔ پزشکی هم موجود است.

چه زمانی اگزما نیاز به مراجعه به پزشک دارد

اکثر دوره‌های اگزما را می‌شود در خانه و با مرطوب‌کننده و کورتون موضعی تجویزشده مدیریت کرد، اما چند نشانه هست که مراجعه به پزشک را فوری می‌کند. قرمزی که به‌سرعت در حال گسترش است، دردی بیشتر از حد معمول خارش، گرمی موضعی پوست، تورم، یا تب همراه، نشانهٔ احتمال عفونت باکتریایی ثانویه است. نکتهٔ مهم این است که ترشح زرد و خشک‌شده روی سطح یک ضایعهٔ التهابی، به‌تنهایی به معنای عفونت چرکی نیست؛ همان مایع سرمی است که از پوست ملتهب و خراشیده بیرون می‌زند و روی آن خشک می‌شود. آنچه واقعاً هشداردهنده است، پیشرفت سریع، بوی بد، یا بدتر شدن حال عمومی فرد در کنار همان ترشح است.

گسترش سریع قرمزی، درد یا گرمی غیرمعمول، تورم یا تب نشانهٔ عفونت باکتریایی است؛ تاول‌های دردناک همراه با تب، نشانهٔ عفونت ویروسی.

یک حالت نادر اما جدی، وقتی است که روی پوست اگزمایی، ناگهان تعداد زیادی تاول کوچک و دردناک همراه با تب ظاهر شود؛ این الگو می‌تواند نشانهٔ عفونت ویروسی گسترده روی پوست آسیب‌دیده باشد و نیاز به بررسی و درمان فوری زیر نظر پزشک دارد، نه صبرکردن برای بهترشدن خودبه‌خودی.

اگر اگزمای دست با وجود پرهیز از محرک‌ها و مصرف منظم مرطوب‌کننده و کورتون تجویزی بهبود پیدا نکند، دلیلش لزوماً شکست درمان نیست؛ گاهی تماس شغلی ادامه دارد، گاهی یک حساسیت تماسی همزمان نادیده گرفته شده که به تست پچ نیاز دارد. این وضعیت هم ارزیابی دوباره می‌خواهد، نه افزایش خودسرانهٔ دفعات مصرف دارو. همین‌طور اگر ضایعه‌ای با الگوی معمول اگزما — قرینه، خشک، در محل‌های شناخته‌شده — همخوانی نداشته باشد؛ مثلاً یک نقطهٔ تنها که به‌جای بهبود، در حال تغییر شکل، رنگ یا اندازه است، بررسی پزشکی لازم است تا سایر بیماری‌های پوستی رد شود.