پسوریازیس؛ علائم، انواع، علت و درمان پلاک پوستی

در رختکن استخر، وقتی حوله از دور شانه پایین می‌آید، نگاه‌ها بی‌اختیار به همان لکه‌های ضخیم و پوسته‌دار روی آرنج می‌افتد. یک نفر آرام‌تر از بقیه دوش می‌گیرد، یکی دیگر ناخودآگاه یک قدم عقب‌تر می‌ایستد، و شاید کسی هم بی‌پرسیدن پیشنهاد بدهد لیف و کیسهٔ حمامش را جدا بگذارد. کسی که این پلاک‌ها را روی پوست خودش دارد، این واکنش را بارها دیده؛ همان نگاهی که بین ترحم و احتیاط در نوسان است، انگار چیزی مسری در میان باشد.

پسوریازیس دقیقاً همین لکه‌هاست، و هیچ‌کدام از آن نگاه‌های نگران دلیلی در واقعیت پزشکی ندارند. این بیماری از عفونت یا کثیفی نمی‌آید؛ سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه پوست سالم را هدف التهاب قرار می‌دهد و روند عادی نوسازی سلول‌های پوست را چند برابر تند می‌کند. نتیجه‌اش همان پلاک‌های ضخیم و پوسته‌دار است که در آینه یا زیر نور رختکن استخر این‌قدر چشمگیر به نظر می‌رسند.

شکل ظاهری آن هم یکسان نیست. روی آرنج و زانو معمولاً پلاک‌های درشت و برجسته دیده می‌شود، روی پوست سر با پوسته‌ریزی متراکم‌تر از شوره اشتباه گرفته می‌شود، و روی ناخن گاهی فقط چند فرورفتگی ریز است که در نگاه اول به قارچ ناخن شبیه‌تر است تا به یک بیماری پوستی گسترده‌تر. بخشی از افرادی که این پلاک‌ها را دارند، سال‌ها بعد متوجه می‌شوند مفاصلشان هم درگیر بیماری بوده، نه فقط پوستشان.

پسوریازیس بیماری مزمنی است که دوره‌های آرامش و شعله‌وری دارد و معمولاً برای همیشه از بین نمی‌رود. با این‌همه، شناخت محرک‌ها و انتخاب درست از میان پله‌های درمانی موجود، برای اکثر افراد کنترل قابل‌قبولی از بیماری به همراه می‌آورد.

پسوریازیس چیست و پلاک آن کجا ظاهر می‌شود

روند عادی نوسازی پوست حدود یک ماه طول می‌کشد؛ سلول‌های عمقی پوست به‌آرامی به سطح می‌رسند، می‌میرند و به شکل فلس‌های ریز و نامرئی ریزش می‌کنند. در پسوریازیس، سلول‌های ایمنی به نام لنفوسیت T به‌اشتباه پوست سالم را هدف می‌گیرند و پیام‌رسان‌های التهابی آزاد می‌کنند که این چرخه را به سه تا هفت روز فشرده می‌کنند. پوست فرصت نمی‌کند سلول‌های اضافه را به‌آرامی دفع کند؛ آن‌ها روی هم انباشته می‌شوند و همان پلاک ضخیم و پوسته‌ای رنگ‌پریده تا نقره‌ای را می‌سازند که زیر لایهٔ التهابی و قرمز پوست دیده می‌شود. این واکنش ریشه در سیستم ایمنی خود فرد دارد، بدون هیچ نقشی از قارچ یا باکتری، و در سطح جهانی حدود دو تا سه درصد از جمعیت را در طول زندگی درگیر می‌کند.

محل کلاسیک پلاک‌ها آرنج، زانو، کف سر و قسمت پایین کمر است؛ نواحی‌ای که پوستشان بیشتر در معرض فشار و سایش قرار می‌گیرد. در همین نواحی، مرز پلاک معمولاً تیز و مشخص است و پوستهٔ روی آن، برخلاف شورهٔ معمولی، به‌سختی و گاهی همراه با خون‌ریزی سطحی جدا می‌شود. پشت گوش و امتداد خط رویش مو هم از محل‌های شایعی است که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، چون از دید پشت شانه یا زیر کلاه پنهان می‌ماند.

درگیری ناخن در پسوریازیس

ناخن هم از همین چرخهٔ تندشده بی‌نصیب نمی‌ماند، چون بافت زیر ناخن هم از همان سلول‌های پوستی ساخته می‌شود. در حدود نیمی از افرادی که پسوریازیس دارند، در جایی از مسیر بیماری تغییری در ناخن ظاهر می‌شود: فرورفتگی‌های ریز و سوراخ‌مانند روی سطح ناخن، ضخیم‌شدن آن، یا جداشدن لبهٔ ناخن از بستر زیرینش که به رنگ زرد یا سفید در می‌آید. همین تغییرات، به‌خصوص وقتی پوست جای دیگری از بدن درگیر نیست، اغلب با قارچ ناخن اشتباه گرفته می‌شود؛ تفاوت اصلی در الگوی سوراخ‌های منظم و ریز است که در عفونت قارچی معمولاً دیده نمی‌شود، و تشخیص قطعی آن با معاینهٔ پزشک یا نمونه‌برداری از خود ناخن مشخص می‌شود.

علائم پسوریازیس کف سر و تفاوت آن با شوره

روی پوست سر، تفاوت پسوریازیس با شورهٔ سادهٔ سبورئیک در بافت و مرز ضایعه دیده می‌شود. شورهٔ معمولی پوسته‌های ریز، چرب و زردمایل ایجاد می‌کند که با شامپوی معمولی تا حدی کنترل می‌شود و به‌ندرت از خط رویش مو فراتر می‌رود. پلاک پسوریازیس کف سر ضخیم‌تر است، رنگ پوسته‌اش به سفید یا نقره‌ای نزدیک‌تر است، به پوست زیرش محکم‌تر چسبیده و در بسیاری از موارد از پیشانی، پشت گردن یا پشت گوش هم عبور می‌کند؛ همین عبور از خط مو، نشانه‌ای است که پزشکان برای افتراق این دو حالت به آن توجه می‌کنند.

پسوریازیس معکوس در چین‌های بدن و ناحیه تناسلی

در چین‌های بدن — زیر بغل، زیر سینه، کشالهٔ ران و ناحیهٔ تناسلی — پسوریازیس شکل کاملاً متفاوتی پیدا می‌کند که در پزشکی پسوریازیس معکوس نام دارد. رطوبت و سایش مداوم پوست در این نواحی، پوستهٔ روی ضایعه را می‌شوید و پاک می‌کند و به‌جای پلاک ضخیم و پوسته‌دار، سطحی صاف، قرمز و براق باقی می‌ماند. همین نبود پوسته باعث می‌شود پسوریازیس تناسلی و معکوس بیشتر از هر شکل دیگر بیماری با عفونت قارچی، اگزما یا حساسیت تماسی اشتباه گرفته شود؛ در این ناحیهٔ حساس، تشخیص از روی عکس یا مقایسه با تصاویر اینترنتی قابل‌اعتماد نیست و معاینهٔ مستقیم پزشک لازم است.

کف دست و کف پا هم می‌توانند به‌طور مجزا درگیر شوند؛ در این حالت، پوست ضخیم‌شده، ترک‌خورده و گاهی همراه با تاول‌های چرکی‌نمای کوچک است که با وزن‌انداختن روی پا یا گرفتن اشیا با دست، درد قابل‌توجهی ایجاد می‌کند و به‌آسانی با قارچ کف پا اشتباه گرفته می‌شود. روی صورت، پسوریازیس معمولاً خفیف‌تر و محدودتر است — بیشتر در امتداد خط مو یا کنار بینی — و به همین دلیل کمتر از سایر نواحی مورد توجه قرار می‌گیرد، هرچند در برخی افراد می‌تواند پلک و اطراف چشم را هم درگیر کند.

علت پسوریازیس؛ ژنتیک، ایمنی و محرک‌های بیرونی

زمینهٔ اصلی پسوریازیس ترکیبی از استعداد ژنتیکی و واکنش نادرست سیستم ایمنی است؛ در نزدیک به یک‌سوم افراد مبتلا، حداقل یکی از بستگان درجهٔ نزدیک هم به همین بیماری دچار است. این استعداد به‌تنهایی بیماری را روشن نمی‌کند؛ برای شعله‌ورشدن معمولاً یک محرک بیرونی لازم است. در طب سنتی گاهی پسوریازیس نتیجهٔ خون غلیظ یا به‌هم‌خوردن مزاج دانسته می‌شود؛ در پزشکی امروز اما مکانیزم شناخته‌شده، واکنش سیستم ایمنی و التهاب داخلی پوست است، نه چیزی که با پاک‌سازی خون یا رژیم‌های سنتی اصلاح شود.

عفونت گلو و پسوریازیس قطره‌ای در نوجوانان

شایع‌ترین محرک شناخته‌شده در نوجوانان و بزرگسالان جوان، گلودرد استرپتوکوکی است؛ معمولاً دو تا سه هفته پس از این عفونت، شکل خاصی از بیماری به نام پسوریازیس قطره‌ای روی تنه و اندام‌ها ظاهر می‌شود، با لکه‌های کوچک و پراکنده به‌جای پلاک‌های درشت معمول. استرس روانی هم از مسیرهای هورمونی و ایمنی می‌تواند یک دورهٔ آرام را به شعله‌وری تازه تبدیل کند. سیگارکشیدن با شکل‌های شدیدتر و مقاوم‌تر بیماری، به‌خصوص نوع پوسچولار کف دست و پا، رابطهٔ روشنی دارد. برخی داروها — از جمله بتابلوکرها، لیتیوم و داروهای ضدمالاریا — می‌توانند در بعضی افراد پسوریازیس را تحریک یا تشدید کنند؛ تصمیم دربارهٔ ادامه یا تغییر هرکدام از این داروها را باید پزشک تجویزکننده بگیرد، چون قطع خودسرانهٔ آن‌ها توصیه نمی‌شود. آسیب سطحی پوست هم اثر خاص خودش را دارد: خراش، بریدگی، آفتاب‌سوختگی یا حتی خالکوبی می‌تواند دقیقاً در همان نقطه، هفته‌ها بعد، پلاک تازه‌ای بسازد؛ پدیده‌ای که در پوست‌شناسی واکنش کوبنر نام دارد.

• گلودرد استرپتوکوکی
• استرس روانی
• سیگارکشیدن
• برخی داروها (بتابلوکر، لیتیوم، ضدمالاریا)
• آسیب سطحی پوست (خراش، آفتاب‌سوختگی، خالکوبی)

التهاب پسوریازیس هم به مرز پوست محدود نمی‌ماند. در پسوریازیس متوسط تا شدید، احتمال سندرم متابولیک و چاقی از میانگین جمعیت بالاتر است؛ بافت چربی اضافه خودش پیام‌رسان‌های التهابی بیشتری تولید می‌کند و همین چرخه را تشدید می‌کند. همین همراهی، خطر دیابت نوع ۲ و بیماری عروق کرونر قلب را هم در این گروه از بیماران بالاتر می‌برد. به همین دلیل، پیگیری پسوریازیس متوسط تا شدید معمولاً فقط به وضعیت پوست محدود نمی‌ماند و کنترل وزن، فشار خون و چربی خون هم بخشی از مراقبت بلندمدت آن به‌حساب می‌آید.

تشخیص پسوریازیس و بررسی علائم مفصلی

برای تشخیص پسوریازیس آزمایش خون اختصاصی وجود ندارد؛ پزشک عمدتاً از روی ظاهر پلاک، مرز مشخص آن، محل درگیری و وضعیت ناخن‌ها تشخیص می‌دهد. در مواردی که تصویر بالینی روشن نیست — مثلاً وقتی ضایعه در ناحیهٔ تناسلی یا چین‌های بدن پوستهٔ معمول را ندارد — نمونه‌برداری کوچک از پوست و بررسی زیر میکروسکوپ می‌تواند الگوی مشخص ضخیم‌شدن لایه‌های پوست را تأیید کند و آن را از بیماری‌های مشابه پوستی جدا کند. برای سنجش شدت هم پزشکان معمولاً از قاعده‌ای ساده استفاده می‌کنند: کف دست خود فرد تقریباً معادل یک درصد از سطح پوست بدن اوست؛ اگر پلاک‌ها کمتر از سه کف دست را بپوشاند، پسوریازیس خفیف در نظر گرفته می‌شود، و فراتر از آن، متوسط یا شدید محسوب می‌شود.

بخش دیگری از تشخیص، پرسیدن دربارهٔ مفاصل است، چون در حدود سی درصد از افراد مبتلا به پسوریازیس، در جایی از مسیر بیماری آرتریت پسوریاتیک هم بروز می‌کند. این حالت معمولاً سال‌ها بعد از شروع علائم پوستی می‌آید، اما گاهی هم‌زمان یا حتی پیش از آن ظاهر می‌شود. نشانه‌های آن با درد مفصل معمولی فرق دارد: سفتی صبحگاهی طولانی، تورم لوله‌ای‌شکل یک انگشت دست یا پا، و درد در محل اتصال تاندون به استخوان — مثل پشت پاشنه — از الگوهای شناخته‌شدهٔ آن است. برخلاف آرتریت روماتوئید، آزمایش فاکتور روماتوئید در این حالت معمولاً منفی است و تشخیص بیشتر بر پایهٔ معاینهٔ بالینی روماتولوژیست و گاهی تصویربرداری استوار می‌شود. تأخیر در تشخیص و شروع درمان این نوع آرتریت می‌تواند به آسیب دائمی و غیرقابل‌برگشت مفصل بینجامد؛ نادیده‌گرفتن درد یا تورم مفصلی در کسی که پسوریازیس پوستی دارد، به همین دلیل توصیه نمی‌شود.

• سفتی صبحگاهی طولانی
• تورم لوله‌ای‌شکل یک انگشت
• درد محل اتصال تاندون به استخوان

درمان پسوریازیس؛ از پماد موضعی تا داروی بیولوژیک

برای پلاک‌های محدود، پلهٔ اول درمان موضعی است. مرطوب‌کنندهٔ روزانه پوسته را نرم و انعطاف‌پذیرتر می‌کند، و کورتون موضعی التهاب و قرمزی را کنترل می‌کند؛ ترکیب آن با یک آنالوگ ویتامین D مثل کلسی‌پوتریول/بتامتازون دی‌پروپیونات در یک فرآورده، از داروهای موضعی پرکاربرد برای پلاک‌های تنه و اندام‌هاست. باور به اینکه کورتون همیشه مضر است، بیشتر از تجربهٔ مصرف طولانی و بی‌نظارت آن می‌آید تا از خود دارو؛ طبق تجویز و برای مدت محدود، همچنان یکی از ابزارهای اصلی کنترل التهاب است. عادتی که در بسیاری خانه‌ها دیده می‌شود، استفاده از کرم ترکیبی باقی‌ماندهٔ داروخانه برای هر لکهٔ تازهٔ روی پوست است، بدون آنکه مشخص باشد آن لکه اصلاً پسوریازیس است یا چیز دیگری؛ این عادت می‌تواند تصویر بالینی را برای تشخیص بعدی هم مبهم‌تر کند.

کرم ترکیبی باقی‌ماندهٔ داروخانه مناسب هر لکهٔ تازه نیست. تصویر بالینی را برای تشخیص بعدی مبهم‌تر می‌کند.

وقتی پلاک‌ها گسترده‌تر از آن است که درمان موضعی به‌تنهایی جواب دهد، نوردرمانی با اشعهٔ UVB کنترل‌شده در مطب یا کلینیک پوست به کار می‌رود، معمولاً دو تا سه جلسه در هفته و به مدت چند هفته تا چند ماه. آفتاب طبیعی هم می‌تواند به همین شکل کمک کند، اما با یک نکتهٔ مهم: در شهرهای مرتفع که شدت اشعهٔ آفتاب بیشتر است، همان نور بدون محافظت می‌تواند به‌سرعت پوست را بسوزاند و از طریق واکنش کوبنر پلاک تازه‌ای در همان محل بسازد؛ فاصله میان کمک‌کردن و بدترکردن، به کنترل مدت و شدت تابش برمی‌گردد، نه به آفتاب‌گرفتن بی‌حساب.

داروهای سیستمیک و بیولوژیک در پسوریازیس شدید

برای پسوریازیس متوسط تا شدید یا آرتریت پسوریاتیک، پزشک ممکن است داروهای سیستمیک مثل متوترکسات، سیکلوسپورین یا آسیترتین تجویز کند که اثرشان روی کل بدن است و نیاز به آزمایش‌های خون دوره‌ای برای پایش عملکرد کبد و کلیه دارد. دستهٔ جدیدتر، داروهای بیولوژیک، مستقیماً پیام‌رسان‌های التهابی مشخصی را در سیستم ایمنی هدف می‌گیرند و برای بیماری گسترده یا مقاوم به درمان‌های دیگر به کار می‌روند؛ تجویز و پایش آن‌ها کاملاً در حیطهٔ متخصص پوست یا روماتولوژیست است. توضیح بالینی کامل‌تر دربارهٔ پسوریازیس و مسیرهای درمانی آن در دانشنامهٔ پزشکی هم موجود است. آنچه در هیچ‌کدام از این پله‌ها جایی ندارد، وعدهٔ درمان قطعی است؛ نه پزشکی امروز و نه هیچ داروی گیاهی یا روش طب سنتی، پسوریازیس را برای همیشه ریشه‌کن نمی‌کند. کیسه‌کشیدن شدید در حمام برای «کندن» پوسته هم کمکی نمی‌کند، چون همان آسیب سطحی پوست، از راه واکنش کوبنر، می‌تواند پلاک تازه‌ای در همان ناحیه بسازد.

کیسه‌کشیدن شدید کمکی به رفع پلاک نمی‌کند. از راه واکنش کوبنر، همان ناحیه را ملتهب می‌کند.

چه زمانی پسوریازیس به پزشک نیاز فوری دارد

درد یا تورم تازه در مفصل، سفتی صبحگاهی بیش از نیم ساعت، یا تورم لوله‌ای‌شکل یک انگشت دست یا پا در کسی که پسوریازیس پوستی دارد، نشانه‌ای است که نباید به بهانهٔ «شاید خستگی باشد» به تعویق افتد. هرچه فاصلهٔ شروع این علائم تا ارزیابی روماتولوژیست کوتاه‌تر باشد، احتمال جلوگیری از آسیب دائمی مفصل بیشتر است.

قرمزی گسترده‌ای که در عرض چند روز بیشتر سطح بدن را می‌پوشاند، همراه با لرز، تب یا احساس سرمای شدید، به شکل نادر اما جدی بیماری اشاره دارد که نیاز به بررسی فوری دارد، نه صبرکردن برای بهترشدن خودبه‌خودی. جدا از این حالت نادر، ترشح خشک‌شده و زردرنگ روی یک پلاک خراشیده‌شده، به‌تنهایی نشانهٔ عفونت چرکی نیست؛ همان مایع سرمی طبیعی پوست ملتهب است که روی سطح خشک شده. آنچه واقعاً به عفونت باکتریایی ثانویه اشاره دارد، گرمای موضعی، دردی بیشتر از حد معمول، و گسترش سریع قرمزی اطراف پلاک است.

این نشانه‌ها نیاز به بررسی فوری پزشک دارند. تورم یا درد تازهٔ مفصل با سفتی صبحگاهی طولانی؛ قرمزی گسترده با تب یا لرز؛ گرمای موضعی و گسترش سریع قرمزی اطراف پلاک؛ و حساسیت شدید به نور در چشم.

در کودک یا نوجوانی که چند هفته پس از یک گلودرد، ناگهان با ده‌ها لکهٔ کوچک و پراکنده روی تنه مواجه می‌شود، معاینهٔ پزشک برای تأیید پسوریازیس قطره‌ای و بررسی عفونت باقی‌ماندهٔ گلو مفید است. برای کسی که باردار است یا قصد بارداری دارد و داروی سیستمیک برای پسوریازیس مصرف می‌کند، مشورت با پزشک پیش از هر تغییری در دارو ضروری است، چون برخی از این داروها در بارداری بی‌خطرند و برخی دیگر نیستند. قرمزی، درد یا حساسیت به نور در چشم، به‌خصوص در کسی که علائم مفصلی هم دارد، می‌تواند نشانهٔ التهاب چشمی همراه باشد و نیاز به بررسی چشم‌پزشک دارد، نه فقط پیگیری پوستی.