سنگ کلیه؛ علائم، درد، دفع سنگ و پیشگیری از تکرار

درد اغلب نیمه‌شب شروع می‌شود، از یک نقطه در پهلو. فرد اول خیال می‌کند بد خوابیده یا کمرش گرفته، اما ظرف چند دقیقه درد چنان بالا می‌گیرد که هیچ حالتی آرامش نمی‌کند؛ می‌نشیند، بلند می‌شود، راه می‌رود و باز فرقی نمی‌کند. تهوع اضافه می‌شود و گاهی ادرار صورتی می‌زند. در اورژانس، سونوگرافی یک جملهٔ کوتاه می‌نویسد و کلمهٔ سنگ کلیه برای نخستین بار وارد پروندهٔ فرد می‌شود: سنگ ۶ میلی‌متری در حالب راست.

از همان لحظه، تمام پرسش بیمار در دو عدد خلاصه می‌شود؛ این سنگ چند میلی‌متر است و آیا خودش رد می‌شود.

سنگ کلیه که در متون پزشکی نفرولیتیازیس نامیده می‌شود، تودهٔ جامدی است که از مواد محلول در ادرار متبلور می‌شود و لایه‌لایه رشد می‌کند. طبق داده‌های موسسهٔ ملی سلامت آمریکا، حدود ۱۱ درصد مردان و ۶ درصد زنان دست‌کم یک‌بار در طول عمر سنگ کلیه پیدا می‌کنند، و بیشترین بروز در سنین ۳۰ تا ۶۰ سال است. نکته‌ای که کمتر گفته می‌شود این است که سنگ کلیه یک حادثهٔ یک‌بار مصرف نیست: نزدیک به نیمی از کسانی که یک سنگ داشته‌اند، ظرف ۵ سال سنگ بعدی را تجربه می‌کنند. به همین دلیل، نیمهٔ دوم ماجرا — یعنی پیشگیری از تکرار — دقیقاً به اندازهٔ دفع همین سنگ اهمیت دارد.

سنگ کلیه چیست و چطور در کلیه ساخته می‌شود

ادرار یک محلول اشباع است. کلیه در هر شبانه‌روز حجم زیادی خون را فیلتر می‌کند و مواد دفعی محلول را — کلسیم، اگزالات، اسید اوریک، فسفات، سیستین — در حجم محدودی آب بیرون می‌فرستد. تا وقتی نسبت این مواد به آب پایین بماند، همه‌چیز محلول می‌ماند. اما هر بار که حجم ادرار کم شود یا مقدار این مواد بالا برود، محلول از حد اشباع می‌گذرد و بلورهای ریز شکل می‌گیرند. بیشتر این بلورها بی‌خطر با ادرار بیرون می‌روند؛ آن دسته‌ای که روی یک هستهٔ کوچک می‌مانند و لایه روی لایه رشد می‌کنند، همان چیزی می‌شوند که در گزارش سونوگرافی به آن سنگ گفته می‌شود.

تا وقتی سنگ در کاسه‌های کلیه یا لگنچه بی‌حرکت مانده، اغلب هیچ علامتی ندارد. بسیاری از سنگ‌ها سال‌ها ساکت می‌مانند و اتفاقی، در سونوگرافی که برای شکایت دیگری درخواست شده، پیدا می‌شوند. درد از لحظه‌ای شروع می‌شود که سنگ راه بیفتد و در حالب گیر کند؛ لوله‌ای باریک که قطر داخلی‌اش در حالت عادی از چند میلی‌متر بیشتر نیست. سنگ که مسیر را می‌بندد، ادرار پشت آن جمع می‌شود، فشار داخل کلیه بالا می‌رود و دیوارهٔ عضلانی حالب برای راندن سنگ به انقباض‌های پی‌درپی می‌افتد. آنچه فرد به‌عنوان درد حس می‌کند، حاصل همین کشش و انقباض است، نه خراش سنگ روی دیواره.

حالب در طول مسیر سه تنگی طبیعی دارد و سنگ معمولاً در همین سه نقطه متوقف می‌شود:

• محل اتصال لگنچه به حالب، درست در خروجی کلیه
• محل عبور حالب از روی عروق بزرگ لگن
• محل ورود حالب به مثانه، که تنگ‌ترین نقطهٔ کل مسیر است

علائم سنگ کلیه؛ از درد پهلو تا خون در ادرار

علائم سنگ کلیه یک طیف است، نه یک تصویر ثابت. سنگی که وارد حالب شده می‌تواند دردی بسازد که در متون پزشکی با درد زایمان مقایسه می‌شود. شدت درد بیشتر به محل و میزان انسداد بستگی دارد تا به بزرگی سنگ؛ همین است که باعث می‌شود گاهی سنگ ۳ میلی‌متری بیمار را به اورژانس بکشاند و سنگ ۱۵ میلی‌متری سال‌ها بی‌صدا در کلیه بماند.

کولیک کلیوی؛ دردی که با هیچ حالتی آرام نمی‌شود

الگوی درد سنگ کلیه نام مشخصی دارد: کولیک کلیوی. درد در پهلو یا زیر دنده‌های پشتی شروع می‌شود، موجی است — چند ده دقیقه اوج می‌گیرد، کمی فروکش می‌کند و دوباره برمی‌گردد — و به سمت پایین شکم و کشالهٔ ران تیر می‌کشد. مشخص‌ترین ویژگی آن، بی‌قراری بیمار است؛ فرد مبتلا به کولیک کلیوی نمی‌تواند بی‌حرکت بماند.

همین یک نکته، سنگ کلیه را از دو چیزی که بیشتر با آن اشتباه می‌شود جدا می‌کند. در التهاب داخل شکم، مثل آپاندیسیت پیشرفته، بیمار دقیقاً برعکس رفتار می‌کند: بی‌حرکت دراز می‌کشد، زانوها را جمع می‌کند و از هر تکانی پرهیز دارد. کمردرد عضلانی هم امضای دیگری دارد؛ با استراحت کم می‌شود، با حرکت خاصی بدتر می‌شود و معمولاً با فشار دادن عضلهٔ کنار ستون فقرات دوباره تولید می‌شود.

سنگ کلیه و درد کشاله ران و بیضه

محل درد تا حد خوبی محل سنگ را لو می‌دهد. سنگی که در بالای حالب و نزدیک کلیه گیر کرده، درد را بیشتر در پهلو نگه می‌دارد. سنگی که به میانهٔ حالب رسیده، درد را به کشالهٔ ران و پایین شکم می‌کشاند. و سنگی که به انتهای حالب و نزدیکی مثانه رسیده، درد را به بیضه در مردان یا به لب خارجی در زنان منتقل می‌کند و همراه آن مجموعه‌ای از علائم تحریکی مثانه می‌سازد: تکرر ادرار، سوزش و احساس فوریت مداوم. این آخری بیش از همه با عفونت ادراری اشتباه گرفته می‌شود، تا جایی که گاهی بیمار یک دورهٔ آنتی‌بیوتیک را تمام می‌کند بی‌آنکه سنگی از مسیر تکان خورده باشد.

سنگ کلیه و خون در ادرار

خون در ادرار در بیشتر موارد سنگ حالب دیده می‌شود، اما در اغلب آن‌ها میکروسکوپی است؛ یعنی ادرار به چشم عادی به نظر می‌رسد و خون فقط در آزمایش دیده می‌شود. در بخشی از موارد، رنگ ادرار به صورتی، قرمز یا قهوه‌ای مثل چای پررنگ می‌زند. نکته‌ای که باعث نگرانی بی‌مورد می‌شود این است که مقدار خون هیچ نسبتی با بزرگی سنگ ندارد؛ خراش کوچکی روی مخاط حالب می‌تواند ادرار را کاملاً قرمز کند. در مقابل، خون در ادرار بدون هیچ دردی هرگز نباید به حساب سنگ گذاشته شود؛ این حالت ارزیابی جداگانه لازم دارد.

علائمی که معمولاً همراه یک حملهٔ سنگ کلیه دیده می‌شوند:

• تهوع و استفراغ، که بخشی از پاسخ عصبی به درد است و نشانهٔ مشکل گوارشی نیست
• تکرر ادرار، سوزش و احساس فوریت، به‌ویژه وقتی سنگ به انتهای حالب رسیده
• ادرار صورتی، قرمز یا چای‌رنگ
• بی‌قراری، تعریق سرد و رنگ‌پریدگی در اوج درد
• تب و لرز، که دیگر نشانهٔ سنگ سادهٔ بدون عارضه نیست

دردی که از پهلو شروع شود و به کشالهٔ ران برسد، گاهی با کولیک صفراوی اشتباه می‌شود، هرچند دو اندام کاملاً متفاوت درگیرند. درد سنگ کیسه صفرا معمولاً بالای شکم و سمت راست است و پس از یک وعدهٔ چرب شروع می‌شود، در حالی که سنگ کلیه محرک غذایی مشخصی ندارد.

سنگ کلیه از کجا دفع می‌شود و مسیر آن کجاست

پرسش «سنگ کلیه از کجا دفع می‌شود» پاسخ ساده‌ای دارد: از همان مسیری که ادرار بیرون می‌آید. سنگ از کلیه وارد حالب می‌شود، طول حالب را — لوله‌ای در حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر — طی می‌کند، به مثانه می‌ریزد و سرانجام همراه ادرار از مجرای ادرار خارج می‌شود. هیچ راه دیگری وجود ندارد؛ سنگ نه در بدن حل می‌شود و نه از راه روده بیرون می‌رود.

مسیر عبور معمولاً این مراحل را دارد:

1. سنگ از کاسه یا لگنچهٔ کلیه جدا می‌شود و وارد حالب می‌گردد؛ اولین موج درد از همین‌جا شروع می‌شود.
2. انقباض‌های موجی دیوارهٔ حالب سنگ را به سمت پایین می‌رانند و درد با همین موج‌ها بالا و پایین می‌رود.
3. در هر یک از تنگی‌های مسیر، سنگ ممکن است ساعت‌ها یا چند روز متوقف بماند.
4. با رسیدن سنگ به انتهای حالب، درد پهلو کم‌رنگ می‌شود و جای خود را به تکرر ادرار، سوزش و احساس فوریت می‌دهد.
5. عبور از مجرای ادرار معمولاً کوتاه است و در بیشتر افراد فقط یک سوزش گذرا دارد؛ خود لحظهٔ خروج سنگ اغلب دیده نمی‌شود.

سنگ کلیه در حالب و تفاوت آن با سنگ لگنچه

عبارت «سنگ کلیه در حالب» در گزارش سونوگرافی معنای مشخصی دارد و با «سنگ لگنچه» یکی نیست. سنگ لگنچه هنوز داخل کلیه است، مسیر ادرار را نبسته و در بسیاری موارد بدون علامت باقی می‌ماند؛ چنین سنگی می‌تواند سال‌ها فقط تحت نظر بماند. سنگ حالب اما وارد لوله شده و همان چیزی است که درد می‌سازد. اگر سنگ حالب مسیر را کامل ببندد، ادرار پشت آن جمع می‌شود و کلیه متسع می‌شود؛ همین حالت است که در گزارش‌ها با نام هیدرونفروز نوشته می‌شود. اتساع خفیف و کوتاه‌مدت معمولاً برگشت‌پذیر است، اما انسداد کاملی که هفته‌ها ادامه پیدا کند می‌تواند به بافت کلیه آسیب دائمی بزند.

سنگ کلیه زنان از کجا دفع می‌شود

مسیر دفع سنگ در زن و مرد تا انتهای حالب دقیقاً یکسان است و تفاوت فقط در آخرین حلقهٔ مسیر است: مجرای ادرار در زنان کوتاه‌تر است، بنابراین مرحلهٔ نهایی خروج معمولاً سریع‌تر و کم‌دردتر تمام می‌شود. تفاوت واقعی میان زن و مرد نه در مسیر، بلکه در نوع سنگ است؛ سنگ‌های عفونی در زنان شایع‌ترند.

سنگ کلیه چند میلی‌متری خودبه‌خود دفع می‌شود

پاسخ کلی دلگرم‌کننده است: در مجموع حدود ۸۶ درصد سنگ‌های ادراری بدون هیچ عمل جراحی خودبه‌خود دفع می‌شوند. اما این عدد میانگین است و اندازهٔ سنگ آن را به‌شدت جابه‌جا می‌کند. برای سنگ‌های تا ۶ میلی‌متر احتمال دفع خودبه‌خودی حدود ۹۰ درصد است، و برای سنگ‌های بزرگ‌تر از ۶ میلی‌متر به حدود ۵۹ درصد افت می‌کند.

عبارتی که در جست‌وجوهای فارسی زیاد تکرار می‌شود، «سنگ کلیه ۱۰ میلی» است. عدد ۱۰ میلی‌متر در گایدلاین‌های درمانی یک مرز عملی است، نه یک عدد دلبخواه: بالاتر از آن، احتمال عبور سنگ از حالب چنان پایین می‌رود که انتظار کشیدن به قیمت هفته‌ها درد و خطر آسیب کلیه تمام می‌شود، و تیم درمان معمولاً از همان ابتدا برای برداشتن سنگ برنامه می‌ریزد. سنگ ۱۰ میلی‌متری در لگنچهٔ کلیه که هیچ انسدادی ایجاد نکرده، داستان دیگری است و می‌تواند تحت نظر بماند.

زمان هم اندازه دارد. اگر سنگ ظرف حدود ۴ تا ۶ هفته دفع نشود، ادامهٔ انتظار معمولاً منطقی نیست. به همین دلیل پس از تشخیص، تصویربرداری پیگیری اغلب ظرف حدود دو هفته تکرار می‌شود تا معلوم شود سنگ اصلاً حرکت کرده یا سر جای خود مانده است.

سنگ دفع‌شده را برای آنالیز نگه دارید در دوره‌ای که انتظار دفع سنگ می‌رود، ادرار کردن داخل یک ظرف و عبور دادن آن از صافی ریز یا یک تکه گاز، ساده‌ترین راه به دست آوردن خود سنگ است. آنالیز آزمایشگاهی همان دانهٔ چند میلی‌متری تعیین می‌کند سنگ از چه جنسی است، و کل برنامهٔ پیشگیری روی همین جواب بنا می‌شود.

انواع سنگ کلیه و چرا نوع سنگ تعیین‌کننده است

نوع سنگ در لحظهٔ حملهٔ درد تفاوت چندانی در درمان ایجاد نمی‌کند، اما در نیمهٔ دوم ماجرا همه‌چیز است. برنامهٔ پیشگیری برای سنگ کلسیم اگزالات، سنگ اسید اوریک و سنگ عفونی سه برنامهٔ متفاوت‌اند؛ رژیمی که برای یکی مفید است ممکن است برای دیگری بی‌اثر باشد.

سنگ‌های کلسیمی و نقش اگزالات

بیشترین سهم سنگ‌های ادراری با کلسیم ساخته می‌شود و در اکثر آن‌ها شریک کلسیم، اگزالات است؛ ترکیبی که در اسفناج، چغندر، ریواس، بادام و بادام‌زمینی، سبوس گندم و چای پررنگ به مقدار قابل توجه وجود دارد. اما مسیر شکل‌گیری این سنگ‌ها آن‌قدر که تصور می‌شود به مصرف کلسیم مربوط نیست؛ بیشتر به حجم ادرار، مقدار نمک و میزان اگزالاتی که از روده جذب می‌شود بستگی دارد.

سنگ اسید اوریک و نسبت آن با نقرس

سنگ اسید اوریک در ادراری شکل می‌گیرد که به‌طور مزمن اسیدی است. مقاومت به انسولین، چاقی و دیابت نوع ۲ ادرار را اسیدی‌تر می‌کنند و به همین دلیل سهم این نوع سنگ در افراد دارای این زمینه‌ها بالاتر است. کسانی که نقرس دارند هم در معرض بیشتری هستند، چون سطح اسید اوریک بدنشان بالاست. نکتهٔ متمایز این گروه آن است که سنگ اسید اوریک تنها نوع سنگی است که با قلیایی کردن ادرار می‌توان واقعاً آن را حل کرد؛ در بقیهٔ انواع، هیچ دارویی سنگ ساخته‌شده را آب نمی‌کند.

سنگ سیستین؛ سنگ ارثی که زود شروع می‌شود

سنگ سیستین نادر است و ریشهٔ ژنتیکی دارد: نقصی در بازجذب کلیوی یک اسید آمینه باعث می‌شود سیستین به مقدار زیاد در ادرار ریخته شود. مشخصهٔ بالینی آن، شروع زودهنگام است؛ سنگ‌های مکرر از دوران نوجوانی یا جوانی، و اغلب سابقهٔ مشابه در خانواده.

سنگ کلیه سیاه رنگ نشانه چیست

رنگ سنگ یک سرنخ خام است، نه یک تشخیص. سنگ‌های تیره و قهوه‌ای‌مایل‌به‌سیاه بیشتر در گروه کلسیم اگزالات و اسید اوریک دیده می‌شوند، سنگ‌های عفونی معمولاً روشن و کدرند و سنگ سیستین رنگ زرد مومی دارد. اما هم‌پوشانی این رنگ‌ها زیاد است و رنگ سطح سنگ با ترکیب هستهٔ آن می‌تواند فرق کند. آنچه واقعاً به سوال پاسخ می‌دهد، آنالیز آزمایشگاهی سنگ است.

سنگ کلیه شاخ گوزنی و سنگ‌های عفونی کلیه

سنگ شاخ گوزنی نامش را از شکلش گرفته است: سنگی که به‌جای یک دانهٔ کوچک، لگنچه و دست‌کم یکی از کاسه‌های کلیه را پر می‌کند و قالب فضای داخلی کلیه را می‌گیرد، شبیه شاخ. جنس بیشتر این سنگ‌ها استروویت است، ترکیبی از منیزیم، آمونیوم و فسفات که فقط در ادرار قلیایی رسوب می‌کند. عامل قلیایی شدن ادرار، دسته‌ای از باکتری‌های تولیدکنندهٔ آنزیم اوره‌آز است — از جمله پروتئوس، کلبسیلا، سودوموناس و برخی استافیلوکوک‌ها — که اوره را می‌شکنند و آمونیاک آزاد می‌کنند.

نتیجهٔ این سازوکار یک چرخهٔ بسته است: عفونت سنگ می‌سازد و سنگ عفونت را در خود پناه می‌دهد. باکتری‌ها داخل لایه‌های سنگ زنده می‌مانند و آنتی‌بیوتیک به آن‌ها نمی‌رسد؛ به همین دلیل تا وقتی خرده‌ای از سنگ باقی باشد، عفونت ادراری برمی‌گردد و سنگ دوباره رشد می‌کند. این نوع سنگ در زنان حدود دو برابر مردان دیده می‌شود و در بخشی از موارد هر دو کلیه را درگیر می‌کند.

درمان استاندارد سنگ شاخ گوزنی، برداشتن کامل سنگ از راه پوست است؛ روشی که با نام PCNL شناخته می‌شود و از یک سوراخ کوچک در پهلو انجام می‌گیرد. هدف صریح این جراحی، پاک شدن کامل کلیه از تمام قطعات است، چون باقی ماندن حتی یک تکه، چرخهٔ عفونت و رشد مجدد را دوباره راه می‌اندازد. سنگ شاخ گوزنی که رها شود، به از دست رفتن تدریجی عملکرد آن کلیه و به عفونت‌های شدید و تکرارشونده می‌انجامد.

علت سنگ کلیه و چه کسانی بیشتر در خطر هستند

علت سنگ کلیه در بیشتر افراد یک عامل واحد نیست، بلکه جمع چند شرایط است که همگی به یک نتیجه می‌رسند: ادراری که غلیظ‌تر از حد لازم است.

• کم بودن حجم ادرار، از کم‌نوشیدن آب تا تعریق زیاد در محیط گرم
• سابقهٔ خانوادگی سنگ کلیه، که خطر را مستقل از سبک زندگی بالا می‌برد
• مصرف زیاد نمک، چون سدیم دفع کلسیم از کلیه را افزایش می‌دهد
• مصرف بالای پروتئین حیوانی، که ادرار را اسیدی‌تر و مستعدتر می‌کند
• چاقی و مقاومت به انسولین، به‌ویژه در قالب سندرم متابولیک
• بیماری‌های زمینه‌ای مانند پرکاری غدد پاراتیروئید، نقرس، بیماری التهابی روده و سابقهٔ جراحی چاقی
• مصرف طولانی‌مدت برخی داروها، از جمله بعضی دیورتیک‌ها، آنتی‌اسیدهای حاوی کلسیم، توپیرامات و ایندیناویر

بخشی از این عوامل به شرایط روزمرهٔ ایران گره خورده است. در ماه‌های گرم سال و در استان‌های جنوبی، کسی که ساعت‌ها زیر آفتاب یا در محیط گرم کار می‌کند بدون آنکه به همان نسبت آب بنوشد، حجم ادرارش پایین می‌ماند و غلظت مواد سنگ‌ساز بالا می‌رود. روزهای روزه‌داری هم همین اثر را دارند، به‌خصوص وقتی ساعت‌های افطار تا سحر با نوشیدن کافی جبران نشود. عادت به چای پررنگ و پیاپی هم جای بحث دارد؛ خود مایع مفید است، اما چای منبع قابل توجه اگزالات است و در فرد سنگ‌ساز کلسیم اگزالات جایگزین مناسبی برای آب نیست.

تشخیص سنگ کلیه با سونوگرافی یا سی‌تی اسکن

تشخیص سنگ کلیه معمولاً ترکیبی از سه چیز است: شرح‌حال درد، آزمایش ادرار و یک تصویربرداری. آزمایش ادرار خون میکروسکوپی، بلورها و نشانه‌های عفونت را نشان می‌دهد و pH ادرار سرنخی از نوع احتمالی سنگ می‌دهد. آزمایش خون کراتینین و عملکرد کلیه را می‌سنجد. اما آنچه اندازه و محل دقیق سنگ را مشخص می‌کند تصویربرداری است.

اختلاف نظر میان گایدلاین‌ها واقعی است: انجمن اورولوژی آمریکا سی‌تی بدون کنتراست را انتخاب اول بزرگسالان با انسداد مشکوک می‌داند، در حالی که انجمن اورولوژی اروپا از سونوگرافی شروع می‌کند. هر دو اما در یک نکته هم‌نظرند؛ در بارداری و در کودکان، سونوگرافی انتخاب اول است. ارزیابی تخصصی‌تر و تصمیم‌گیری بالینی دربارهٔ سنگ ادراری بر همین دو پرسش سوار است که کلیه چقدر متسع شده و سنگ دقیقاً کجاست.

آنچه معمولاً در یک ویزیت اورژانس سنگ کلیه اتفاق می‌افتد، به این ترتیب است:

1. کنترل درد پیش از هر کار دیگر، چون معاینه و تصمیم‌گیری روی بیمار بی‌قرار ممکن نیست.
2. آزمایش ادرار برای دیدن خون، بلور و نشانه‌های عفونت، و آزمایش خون برای کراتینین.
3. تصویربرداری برای تعیین اندازه، محل سنگ و میزان اتساع کلیه.
4. تصمیم میان انتظار همراه با پیگیری یا ارجاع برای مداخله، بر اساس اندازه، محل و وجود تب.
5. تعیین زمان تصویربرداری بعدی و شرایطی که ایجاب می‌کند بیمار زودتر برگردد.

درمان سنگ کلیه از مسکن تا سنگ‌شکن و جراحی

درمان سنگ کلیه دو بخش کاملاً جدا دارد: کنترل حملهٔ فعلی و خلاص شدن از خود سنگ. بخش اول تقریباً همیشه دارویی است. بخش دوم به اندازه، محل و علائم بستگی دارد.

درمان دارویی سنگ کلیه و قرص کمک به دفع

خط اول کنترل درد در کولیک کلیوی، مسکن‌های خانوادهٔ ضدالتهاب غیراستروئیدی است. این گروه هم درد را کم می‌کند و هم با کاهش التهاب و فشار داخل حالب، شدت موج‌های بعدی را پایین می‌آورد؛ در مطالعات، اثر آن‌ها بر درد سنگ حداقل به اندازهٔ مخدرها بوده است. داروی ضد تهوع هم اغلب اضافه می‌شود، چون استفراغ مانع نوشیدن مایعات و خوردن دارو می‌شود.

آنچه در فارسی «قرص دفع سنگ» نامیده می‌شود، در واقع مسدودکننده‌های آلفا هستند؛ گروهی که عضلهٔ انتهای حالب را شل می‌کنند و شانس عبور سنگ را بالا می‌برند. این دارو برای همهٔ سنگ‌ها نیست: بیشترین فایدهٔ اثبات‌شدهٔ آن برای سنگ‌های ۵ تا ۱۰ میلی‌متری انتهای حالب است و برای سنگ‌های کوچک‌تر یا سنگ‌هایی که هنوز داخل کلیه‌اند تفاوت روشنی ایجاد نمی‌کند. برای سنگ اسید اوریک، داروهای قلیایی‌کننده از دستهٔ سیترات می‌توانند سنگ موجود را به‌مرور حل کنند. انتخاب میان این گروه‌ها و تعیین مقدار مصرف بر عهدهٔ پزشک است.

سنگ‌شکن برون‌اندامی، یورتروسکوپی و PCNL

وقتی سنگ خودبه‌خود دفع نشود یا از ابتدا بزرگ‌تر از حد عبور باشد، سه روش اصلی روی میز است. سنگ‌شکنی برون‌اندامی که با نام ESWL شناخته می‌شود، امواج ضربه‌ای را از بیرون بدن روی سنگ متمرکز می‌کند تا آن را به خرده‌های قابل عبور بشکند؛ بدون برش انجام می‌شود، اما خرده‌ها باید بعداً از حالب رد شوند و گاهی به جلسهٔ دوم نیاز می‌افتد. یورتروسکوپی روش دیگری است: دوربینی نازک از مسیر طبیعی ادرار بالا می‌رود، سنگ را مستقیم می‌بیند و با لیزر خرد یا با سبد خارج می‌کند. PCNL برای سنگ‌های بزرگ و شاخ گوزنی به کار می‌رود.

پس از بسیاری از این اعمال، لوله‌ای نرم به نام استنت دبل‌جی داخل حالب گذاشته می‌شود تا مسیر باز بماند. حضور استنت معمولاً با تکرر ادرار، احساس فوریت، مقداری خون در ادرار و درد پهلو هنگام ادرار کردن همراه است. این علائم آزاردهنده‌اند اما در بیشتر موارد طبیعی‌اند و با برداشتن استنت برطرف می‌شوند.

درمان خانگی سنگ کلیه؛ چه چیزی جواب نمی‌دهد

در میان درمان‌های خانگی رایج، فقط یکی پشتوانهٔ محکم دارد و آن نوشیدن آب فراوان است. بقیه را باید با احتیاط سنجید:

• دم‌نوش‌های گیاهی مشهور به سنگ‌شکن، از جمله خارشتر و ترنجبین: اثر مفیدشان عمدتاً از حجم مایعاتی است که وارد بدن می‌کنند، نه از حل شدن سنگ
• آب‌لیمو و مرکبات: سیترات ادرار را بالا می‌برند و در پیشگیری جای واقعی دارند، اما سنگ کلسیمی موجود را حل نمی‌کنند
• حذف کامل لبنیات: نه‌تنها کمک نمی‌کند، بلکه احتمال سنگ کلسیم اگزالات را بالا می‌برد
• پریدن، طناب زدن و حرکت‌های ضربه‌ای برای «انداختن سنگ»: شواهدی که عبور سنگ را با این کارها بیشتر نشان دهد وجود ندارد
• مصرف خودسرانهٔ داروهای گیاهی مدر در کنار داروهای فشار خون یا دیورتیک: می‌تواند تعادل آب و نمک بدن را بر هم بزند

سنگ کلیه در بارداری و تفاوت تشخیص و درمان

سنگ کلیه در بارداری نادر نیست؛ در حدود ۱ درصد بارداری‌ها تشخیص داده می‌شود و شایع‌ترین علت بستری اورژانسی غیرمامایی در دوران بارداری به شمار می‌رود. آنچه ارزیابی را در این دوره سخت‌تر می‌کند، اتساع طبیعی حالب و لگنچه است که در بارداری و بیشتر در سمت راست رخ می‌دهد و می‌تواند در سونوگرافی شبیه انسداد به نظر برسد.

ترتیب تصویربرداری در بارداری کاملاً متفاوت است. سونوگرافی همیشه قدم اول است، چون هیچ پرتویی ندارد. اگر پاسخ روشنی نداد و علائم ادامه داشت، تصویربرداری با MRI بدون کنتراست انتخاب دوم است؛ روشی که می‌تواند اتساع فیزیولوژیک بارداری را از انسداد واقعی جدا کند. سی‌تی اسکن با پروتکل کم‌دوز فقط به‌عنوان آخرین گزینه و در شرایط خاص مطرح می‌شود.

درمان هم محدودیت‌های خاص خود را دارد. مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی که در حالت عادی خط اول‌اند، در بارداری به دلیل اثر بر مجرای شریانی جنین و کاهش مایع آمنیوتیک کنار گذاشته می‌شوند و انتخاب مسکن بر عهدهٔ تیم درمان است. سنگ‌شکنی برون‌اندامی در بارداری انجام نمی‌شود. مسدودکننده‌های آلفا هم در این دوره فایدهٔ روشنی نشان نداده‌اند. با این همه، تصویر کلی نگران‌کننده نیست: بخش بزرگی از سنگ‌ها در بارداری با مایعات، مسکن مناسب و مراقبت سرپایی خودبه‌خود دفع می‌شوند. اگر مداخله لازم شود، یورتروسکوپی روش انتخابی است و در موارد عفونت یا انسداد شدید، گذاشتن استنت یا لولهٔ تخلیه از راه پوست مسیر را تا زمان زایمان باز نگه می‌دارد.

پیشگیری از تکرار سنگ کلیه با آب، نمک و کلسیم

با توجه به اینکه نزدیک به نیمی از سنگ‌سازها ظرف ۵ سال سنگ بعدی را تجربه می‌کنند، پیشگیری بخش جدی درمان است نه توصیهٔ تزئینی. مؤثرترین اقدام هم ساده‌ترین آن‌هاست.

هدف واقعی، حجم ادرار است نه تعداد لیوان توصیهٔ متداول برای فرد سنگ‌ساز، نوشیدن حدود ۲.۵ تا ۳ لیتر مایعات در شبانه‌روز است تا حجم ادرار به ۲ تا ۲.۵ لیتر برسد. ملاک عملی و در دسترس، رنگ ادرار است: ادرار باید در بیشتر ساعت‌های روز زرد بسیار کم‌رنگ یا تقریباً بی‌رنگ باشد.

نمک، دومین اهرم مؤثر است. سدیم اضافی دفع کلسیم از کلیه را بالا می‌برد و ادرار را مستعدتر می‌کند؛ سقف توصیه‌شده برای بزرگسالان کمتر از ۲۳۰۰ میلی‌گرم سدیم در روز است، معادل تقریبی یک قاشق چای‌خوری نمک. بخش عمدهٔ نمک دریافتی معمولاً از نمکدان نمی‌آید، بلکه از نان صنعتی، پنیر، شور و ترشی، سوسیس و کالباس، سس‌ها و تنقلات شور می‌آید. کاهش پروتئین حیوانی هم در همین جهت عمل می‌کند و جایگزین کردن بخشی از گوشت با حبوبات، عدس و سویا معمولاً هم شدنی است و هم مؤثر.

حذف کلسیم غذایی، رایج‌ترین اشتباه در پیشگیری از سنگ باور رایجی وجود دارد که چون سنگ کلسیمی است، باید لبنیات را قطع کرد. عکس آن درست است. کلسیم غذایی در روده به اگزالات می‌چسبد و مانع جذب آن می‌شود؛ با حذف لبنیات، اگزالات آزاد بیشتری جذب می‌شود، به کلیه می‌رسد و احتمال ساخت سنگ کلسیم اگزالات بالا می‌رود. توصیهٔ استاندارد، دریافت کلسیم در حد طبیعی از منابع غذایی است، ترجیحاً همراه با همان وعده‌ای که غذای پرااگزالات دارد.

محدود کردن اگزالات فقط برای کسی معنا دارد که سنگش کلسیم اگزالات بوده است، و حتی در او هم حذف کامل لازم نیست؛ کم کردن اسفناج، چغندر، ریواس، سبوس گندم، بادام‌زمینی و چای بسیار پررنگ معمولاً کافی است. مکمل‌ها هم نیاز به دقت دارند: مصرف خودسرانهٔ مکمل کلسیم یا دوزهای بالای مکمل در فردی که سابقهٔ سنگ دارد باید با پزشک هماهنگ شود، و همین نکته دربارهٔ کمبود ویتامین D و درمان آن هم صدق می‌کند.

در کسی که بیش از یک بار سنگ ساخته، ورک‌آپ عمیق‌تر ارزش دارد: آنالیز سنگ، آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای اندازه‌گیری حجم ادرار، کلسیم، اگزالات، سیترات و اسید اوریک، و بررسی کلسیم و پاراتورمون خون. نتیجهٔ همین بررسی است که مشخص می‌کند آیا اصلاح رژیم کافی است یا داروی پیشگیرانه هم لازم می‌شود.

عوارض سنگ کلیه و زمان مراجعه فوری به پزشک

بیشتر سنگ‌ها بدون عارضه تمام می‌شوند، اما دو مسیر وجود دارد که سنگ را از یک درد آزاردهنده به یک مشکل جدی تبدیل می‌کند. مسیر اول انسداد طولانی است: حالبی که هفته‌ها بسته بماند، فشار را به بافت کلیه منتقل می‌کند و بخشی از عملکرد آن کلیه ممکن است برنگردد. این خطر در کسی که فقط یک کلیه دارد یا کلیهٔ پیوندی دارد، به‌مراتب جدی‌تر است.

مسیر دوم عفونت پشت انسداد است و همان چیزی است که سنگ کلیه را وارد قلمرو اورژانس می‌کند. وقتی ادرار پشت سنگ محبوس بماند و آلوده شود، آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی کافی نیست، چون دارو به فضای بسته نمی‌رسد؛ در این حالت تخلیهٔ فوری با استنت یا لولهٔ نفروستومی لازم می‌شود. به همین دلیل ترکیب تب و لرز با درد پهلو در کسی که سنگ دارد، دیگر یک عفونت ادراری ساده نیست و انتظار کشیدن تا صبح در آن جایی ندارد.

نشانه‌هایی که مراجعهٔ فوری لازم دارند تب یا لرز همراه با درد پهلو؛ استفراغ مداوم و ناتوانی در نگه داشتن مایعات یا دارو؛ دردی که با مسکن خوراکی اصلاً کنترل نمی‌شود؛ کاهش محسوس حجم ادرار یا قطع کامل آن؛ درد پهلو در فردی که تنها یک کلیه یا کلیهٔ پیوندی دارد؛ درد پهلو در دوران بارداری؛ و خون در ادرار بدون هیچ دردی. هر یک از این موارد به ارزیابی فوری نیاز دارد، نه به انتظار برای دفع خودبه‌خود سنگ.

بیرون از این وضعیت‌های فوری، چند حالت دیگر هم ارزش ویزیت زودهنگام دارند: سنگی که بعد از چند هفته دفع نشده، دردی که با وجود دارو مکرر برمی‌گردد، سابقهٔ عفونت ادراری تکرارشونده در کنار سنگ، و ساخته شدن سنگ دوم و سوم در فاصلهٔ کوتاه. در این آخری، هدف ویزیت دیگر دفع یک سنگ نیست؛ پیدا کردن دلیل تکرار است.