زگیل؛ انواع، علت، راه انتقال و درمان قطعی

روی بند انگشت دست، کنار ناخن شست، یک برجستگی خشک و کمی زبر پیدا می‌شود که هفتهٔ اول اهمیتی ندارد؛ شاید پوست ضخیم شده یا میخچهٔ تازه‌ای باشد. دو سه هفته بعد همان برجستگی بزرگ‌تر شده و کنارش یکی دو دانهٔ کوچک‌تر هم سبز شده‌اند. بچه‌ای که تازه شنا یاد گرفته هم گاهی همین ماجرا را از کف پایش شروع می‌کند، جایی که راه رفتن را دردناک کرده.

بزرگ‌ترهای فامیل معمولاً توضیح آماده‌ای دارند: دست‌ها را درست نشسته، یا از دستگیرهٔ استخر و صندلی اتوبوس چیزی گرفته که کثیف بوده. بعضی هم سیر خردشده یا چند قطره سرکه پیشنهاد می‌کنند، انگار زگیل هم مثل زخم معمولی به ضدعفونی خانگی پاسخ بدهد. این توضیح‌ها اشتباه‌اند، نه چون بی‌منطق‌اند، بلکه چون علت واقعی را کنار می‌زنند؛ زگیل ربطی به کثیفی ندارد.

آنچه واقعاً اتفاق افتاده، ورود ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) به لایهٔ سطحی پوست است، از همان ترک ریزی که هر دستی، حتی تمیزترین دست، هر روز چند بار پیدا می‌کند. زگیل شکل‌های مختلفی دارد: روی دست و انگشت به‌صورت معمولی، کف پا به‌صورت فشرده و دردناک، صورت و گردن به‌صورت صاف و ریز، و در ناحیهٔ تناسلی با ظاهر و ملاحظاتی کاملاً جدا. در بسیاری از موارد، به‌خصوص در کودکان، زگیل حتی بدون هیچ درمانی خودش از بین می‌رود، هرچند این فرایند ماه‌ها تا دو سه سال طول می‌کشد؛ کندن یا سوزاندن خانگی این زمان را کوتاه نمی‌کند و فقط پوست را زخمی می‌کند.

زگیل چیست و ویروس HPV چه نقشی دارد

ویروس پاپیلومای انسانی بیش از صد زیرگونه دارد که تنها چند تای آن‌ها مسئول زگیل‌های پوستی معمولی‌اند. این ویروس از همان ترک یا زخم ریز وارد لایهٔ سطحی پوست می‌شود، در سلول‌های کراتینوسیت لانه می‌کند و باعث تکثیر سریع‌تر از حد طبیعی آن‌ها می‌شود. نتیجه، رشد بیش‌از‌حد بافت سطحی است که ساختاری به نام پاپیلوما می‌سازد؛ یک برجستگی خشن با سطحی ناهموار که گاهی نقطه‌های ریز سیاه یا قهوه‌ای هم دارد، همان رگ‌های خونی مویی که در بافت تازه ته‌نشین شده‌اند.

انواع زگیل بر اساس محل رویش

شکل ظاهری زگیل به محل رویش بستگی دارد. روی دست و دور ناخن، معمولی‌ترین نوع دیده می‌شود: برجسته، خاکستری تا قهوه‌ای، با سطحی شبیه گل‌کلم ریز. کف پا وضع فرق می‌کند؛ وزن بدن اجازهٔ رشد رو به بیرون نمی‌دهد و زگیل به داخل فشرده می‌شود، به همین دلیل زگیل کف پا اغلب هنگام راه رفتن درد می‌کند، انگار سنگ‌ریزه‌ای زیر پوست باشد. روی صورت، گردن و ساق پا نوع صاف و کوچک‌تری شکل می‌گیرد، هم‌رنگ پوست یا کمی تیره‌تر، که معمولاً به‌صورت گروهی و چند تا با هم سبز می‌شود؛ در نوجوانانی که پوست چرب و مستعد جوش هم دارند، همین زگیل‌های ریز گاهی با جوش‌های صورت اشتباه گرفته می‌شوند و با کرم‌های ضدجوش درمان می‌شوند، بی‌آنکه اثری روی ویروس داشته باشند. نوع کمتر شناخته‌شده‌ای هم هست، زگیل نخی یا شاخه‌دار، که بیشتر دور گردن و پلک دیده می‌شود و با پایه‌ای باریک به پوست وصل است. نوع پنجم هم هست، زگیل تناسلی، که هم محل بروزش و هم ملاحظات پزشکی‌اش کاملاً جداست.

تفاوت زگیل با میخچه و خال در چیست

میخچه از فشار و اصطکاک مکرر پوست شکل می‌گیرد، معمولاً روی همان نقطه‌ای از کف پا یا انگشت که کفش بیشترین فشار را به آن وارد می‌کند، و خطوط طبیعی پوست از وسط آن رد می‌شوند. زگیل برعکس، این خطوط را قطع می‌کند و اگر لایهٔ رویی‌اش کمی برداشته شود، همان نقطه‌های ریز سیاه یا قهوه‌ای زیرش دیده می‌شوند؛ میخچه چنین نقطه‌هایی ندارد. فشردن مستقیم روی میخچه معمولاً دردناک‌تر است، در حالی که فشار از پهلو روی زگیل بیشتر اذیت می‌کند.

خال هم اشتباه رایج دیگری است. خال از تجمع سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست شکل می‌گیرد، سطحی صاف و یکدست دارد و رنگش قهوه‌ای تا مشکی یکنواخت است؛ سال‌ها بدون تغییر محسوس می‌ماند. زگیل سطحی زبر و ناهموار دارد، رشدش سریع‌تر است و اغلب چند نقطه با هم و به‌صورت خوشه‌ای همزمان ظاهر می‌شوند.

روی گردن یا زیر بغل، برجستگی‌های نرم و کوچک بیشتر اوقات آویزک پوستی است تا زگیل؛ آویزک از اصطکاک پوست با پوست یا لباس شکل می‌گیرد و ربطی به عفونت ویروسی ندارد، هرچند زگیل نخی هم دقیقاً همین نواحی را دوست دارد و شباهت ظاهری‌شان تشخیص خانگی را غیرقابل‌اعتماد می‌کند. روی کف پا هم گاهی خشکی و ضخیم‌شدگی ناشی از قارچ پوستی با زگیل کف پایی اشتباه گرفته می‌شود؛ قارچ معمولاً پوسته‌ریزی گسترده‌تر و خارش دارد و مرز مشخصی ندارد، در حالی که زگیل کف پایی محدود و متمرکز است. تشخیص قطعی هر یک از این موارد از روی عکس یا حدس خانگی کار درستی نیست.

راه انتقال زگیل و علت پخش شدن آن روی بدن

زگیل مسری است، اما نه به شکلی که در ذهن بیشتر مردم جا افتاده. این ویروس با سرفه یا هوا پخش نمی‌شود؛ آلوده کردن یک نفر معمولاً به تماس مستقیم پوست با پوست، یا با سطحی که ویروس چند دقیقه تا چند ساعت رویش زنده مانده، نیاز دارد — کف مرطوب لبهٔ استخر، سطل و صندلی حمام عمومی، یا حولهٔ مشترک از همین دسته‌اند. با این حال، شکل غالب انتقال، خودانتقالی درون بدن همان فرد است؛ یعنی از یک نقطهٔ بدن به نقطهٔ دیگر، بیشتر از انتقال واقعی بین دو نفر. کندن یا خاراندن زگیل، تراشیدن روی آن با تیغ، یا جویدن ناخن و پوست کنار آن، ویروس را به انگشت بعدی یا اطراف دهان منتقل می‌کند. به همین دلیل زگیل‌های دست غالباً به‌صورت خوشه‌ای و متمرکز، دور یک زگیل اول، شکل می‌گیرند.

سالن‌های ناخن هم محل شناخته‌شده‌ای برای انتقال‌اند، اگر ابزار پدیکور یا مانیکور بین مشتری‌ها به‌درستی ضدعفونی نشود؛ زخم یا خراش تازهٔ ناشی از اصلاح پا هم پوست را در برابر ویروس آسیب‌پذیرتر می‌کند. بچه‌ها و نوجوانان بیشتر از بزرگسالان زگیل می‌گیرند، هم چون سیستم ایمنی‌شان هنوز تجربهٔ کافی با این زیرگونه‌های HPV ندارد، هم چون عادت‌های تماسی‌شان — بازی دست‌جمعی، ناخن جویدن — بیشتر است. در طرف مقابل، در کسی که ایمنی سلولی ضعیف‌تری دارد، برای نمونه در کنترل روزمرهٔ دیابت نوع ۲ یا مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی، زگیل‌ها ممکن است بیشتر، بزرگ‌تر یا مقاوم‌تر در برابر درمان باشند.

عوامل زیر احتمال ابتلا به زگیل یا انتقال آن به نقطه‌های دیگر بدن را افزایش می‌دهند:

• تماس با کف مرطوب لبهٔ استخر، سطل و صندلی حمام عمومی، یا حولهٔ مشترک
• کندن، خاراندن یا تراشیدن زگیل با تیغ
• جویدن ناخن یا پوست اطراف آن
• ابزار پدیکور و مانیکور ضدعفونی‌نشده در سالن‌های ناخن
• ضعف سیستم ایمنی، برای نمونه در دیابت نوع ۲ یا مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی

تشخیص زگیل با معاینه بالینی و نیاز به آزمایش

در بیشتر موارد پزشک با یک نگاه به سطح زگیل، محل آن و توزیعش روی بدن تشخیص را می‌دهد؛ نیازی به آزمایش خون یا تصویربرداری نیست. اگر تردیدی باقی بماند، لایهٔ سطحی زگیل را کمی می‌تراشد تا همان نقطه‌های ریز سیاه زیر پوست، رگ‌های خونی مویی ته‌نشین‌شده، نمایان شوند؛ همین نشانه است که زگیل را از میخچه جدا می‌کند. در موارد نامطمئن‌تر، به‌خصوص وقتی شکل ضایعه غیرمعمول است، از درموسکوپ برای بزرگ‌نمایی و بررسی دقیق‌تر الگوی عروقی استفاده می‌شود.

بیوپسی، یعنی برداشتن نمونهٔ کوچکی از بافت برای بررسی زیر میکروسکوپ، در تشخیص زگیل معمول نیست و فقط زمانی درخواست می‌شود که ضایعه رفتار غیرعادی داشته باشد: خونریزی بدون دلیل مشخص، رشد سریع و نامتقارن، یا مقاومت کامل در برابر چند دور درمان استاندارد. این احتیاط بیشتر برای رد کردن تشخیص‌های دیگر انجام می‌شود؛ زگیل معمولی به‌خودی‌خود نگران‌کننده نیست.

بیوپسی معمولاً وقتی درخواست می‌شود که ضایعه یکی از این رفتارها را نشان دهد:

• خونریزی بدون دلیل مشخص
• رشد سریع و نامتقارن
• مقاومت کامل در برابر چند دور درمان استاندارد

برای زگیل تناسلی، معاینه معمولاً با چشم غیرمسلح و در نور مناسب انجام می‌شود؛ گاهی محلول رقیق سرکه روی ناحیه زده می‌شود تا بافت آلوده به HPV سفید و قابل‌مشاهده‌تر شود، هرچند این روش به‌تنهایی قطعی نیست و بیشتر کنار سایر یافته‌ها به کار می‌رود. در زنان، اگر زگیل تناسلی تشخیص داده شود، پزشک معمولاً غربالگری سرطان دهانهٔ رحم را هم بررسی می‌کند، چون برخی زیرگونه‌های پرخطر HPV می‌توانند هم‌زمان حضور داشته باشند، حتی اگر زیرگونه‌ای که باعث زگیل شده کم‌خطر باشد.

درمان زگیل از اسید سالیسیلیک تا کرایوتراپی

پیش از هر درمانی یک واقعیت روشن است: در کودکان تقریباً یک‌سوم زگیل‌ها ظرف شش ماه، و نزدیک به دوسوم‌شان ظرف دو سال، بدون هیچ درمانی خودشان محو می‌شوند؛ سیستم ایمنی بدن بالاخره ویروس را شناسایی و پاک می‌کند. در بزرگسالان این روند معمولاً کندتر است، گاهی سال‌ها طول می‌کشد یا کامل نمی‌شود، به همین دلیل درمان فعال در بزرگسالی توجیه بیشتری دارد، به‌خصوص وقتی زگیل درد می‌کند، دست را در کار مختل کرده یا از نظر ظاهری آزاردهنده است.

داروی موضعی و کرایوتراپی در درمان زگیل

خط اول درمان در خانه، اسید سالیسیلیک است؛ محلول یا چسبی که هر روز روی زگیل زده می‌شود و لایه‌های آلوده را کم‌کم می‌سوزاند و جدا می‌کند. رایج‌ترین ترکیب موجود در داروخانه‌ها، سالیسیلیک اسید با لاکتیک اسید با غلظتی نزدیک به هفده درصد است. اثر آن فوری نیست؛ استفادهٔ روزانه و پیوسته برای هشت تا دوازده هفته معمول است، و قطع کردن آن به محض بهتر شدن ظاهر پوست، دقیقاً همان چیزی است که باعث برگشت سریع زگیل می‌شود. کرایوتراپی، یعنی سرمادرمانی با نیتروژن مایع در مطب، پوست را تاول می‌زند تا لایهٔ آلوده جدا شود؛ معمولاً دو تا چهار جلسه با فاصلهٔ دو تا سه هفته لازم دارد و دردناک‌تر از اسید سالیسیلیک است، اما سریع‌تر جواب می‌دهد. لیزر، بیشتر لیزر عروقی یا CO2، برای زگیل‌های مقاوم یا نواحی حساس مثل اطراف ناخن به کار می‌رود و هزینه‌اش از دو روش دیگر بیشتر است.

قطع زودهنگام درمان، دلیل شایع بازگشت زگیل است بهبود ظاهری پوست در هفته‌های نخست هنوز به معنای پاک شدن کامل لایهٔ آلوده نیست؛ قطع اسید سالیسیلیک پیش از تکمیل دورهٔ هشت تا دوازده هفته‌ای، رایج‌ترین علتی است که زگیل به‌سرعت برمی‌گردد.

هیچ‌کدام از این روش‌ها ویروس را صددرصد و برای همیشه از بدن پاک نمی‌کند؛ آنچه از بین می‌رود بافت آلودهٔ قابل‌مشاهده است. برگشت زگیل بعد از درمان — با اسید، با سرما یا با لیزر — پدیدهٔ شناخته‌شده‌ای است و به‌معنای اشتباه بودن درمان نیست.

چرا نباید زگیل را در خانه سوزاند یا برید

سوزاندن زگیل با فندک یا اسپری الکل، بریدن آن با تیغ یا قیچی ناخن، و بستن سیر یا محلول‌های خانگی مشابه روی آن، اثر اثبات‌شده‌ای ندارند و در عوض، با باز کردن زخم، خطر عفونت باکتریایی و پخش شدن ویروس به پوست اطراف را هم اضافه می‌کنند. توصیهٔ رایج در طب سنتی برای مالیدن سیر یا سرکه، بیشتر از اسیدیتهٔ خفیف همین مواد اثر می‌گیرد، اثری که اسید سالیسیلیک استانداردشده هم دارد، با این تفاوت که غلظت و ایمنی آن مشخص است و پوست سالم اطراف را نمی‌سوزاند.

زگیل تناسلی و علائم هشدار نیازمند مراجعه به پزشک

زگیل تناسلی جدا از بقیهٔ انواع بررسی می‌شود، هم چون از راه تماس جنسی منتقل می‌شود، هم چون تشخیص و درمان خودسرانه در این ناحیه خطر بیشتری دارد. برجستگی‌های کوچک، هم‌رنگ پوست یا کمی صورتی، با سطحی شبیه گل‌کلم، معمولاً چند هفته تا چند ماه بعد از تماس با فرد آلوده ظاهر می‌شوند؛ برخی افراد هم ناقل بدون علامت‌اند و اصلاً متوجه نمی‌شوند. داروهای بدون‌نسخهٔ اسید سالیسیلیک که برای دست و پا ساخته شده‌اند، برای این ناحیه مناسب نیستند و می‌توانند به مخاط آسیب برسانند؛ درمان زگیل تناسلی باید زیر نظر پزشک و با روش‌های اختصاصی همین ناحیه انجام شود.

واکسن HPV، که امروز برای نوجوانان و جوانان توصیه می‌شود، در برابر چند زیرگونهٔ پرخطر و کم‌خطر ویروس محافظت ایجاد می‌کند؛ دو تا از همان زیرگونه‌های کم‌خطر مسئول نزدیک به نود درصد زگیل‌های تناسلی‌اند. واکسیناسیون پیش از شروع فعالیت جنسی بیشترین اثر پیشگیرانه را دارد، هرچند برای بزرگسالانی که واکسینه نشده‌اند هم بی‌فایده نیست.

مواجهه با تشخیص زگیل تناسلی برای خیلی‌ها با شرم، اضطراب و گاهی سؤال دربارهٔ رابطه همراه است. این بار روانی واقعی است و در برخی افراد تا مرز انزوا یا نشانه‌های افسردگی اساسی پیش می‌رود؛ پنهان کردن موضوع یا امتحان کردن درمان‌های خانگی به‌جای مراجعه، این بار را کم نمی‌کند و درمان درست را هم عقب می‌اندازد.

چه زمانی زگیل نیاز به مراجعهٔ فوری دارد

برخی نشانه‌ها زگیل معمولی را از حالت ساده خارج می‌کنند و مراجعهٔ سریع‌تر به پزشک را توجیه می‌کنند:

نشانه‌هایی که نیاز به معاینهٔ پزشک را فوری می‌کنند خونریزی بدون دلیل مشخص از ضایعه؛ بزرگ‌شدن سریع یا رنگ نامتقارن و نامنظم؛ رویش زیر ناخن یا در محلی که تشخیص خانگی را دشوار کرده؛ زگیل دردناکی که راه رفتن را مختل کرده؛ برگشت مکرر بعد از چند دورهٔ درمان استاندارد؛ و هر زگیل در فردی با ضعف سیستم ایمنی.

مراجعه به پزشک برای هر نوع زگیل، وقتی توجیه بیشتری پیدا می‌کند که ضایعه خونریزی می‌کند، به‌سرعت بزرگ می‌شود، رنگش نامتقارن و نامنظم است، یا زیر ناخن و در محلی رشد می‌کند که تشخیص خانگی را دشوار کرده؛ این‌ها الگوهایی نیستند که زگیل معمولی نشان می‌دهد و احتمال ملانوما یا سرطان پوست هم باید در نظر گرفته و رد شود. زگیل دردناکی که راه رفتن را مختل کرده، زگیلی که بعد از چند دورهٔ درمان استاندارد باز هم برمی‌گردد، و هر زگیلی در فردی با ضعف ایمنی، از موارد دیگری‌اند که ارزش وقت پزشک را دارند.