کهیر؛ علائم، علت، انواع و درمان خارش پوستی

گاهی همه‌چیز از یک عصر معمولی شروع می‌شود. پوست ساعد یا پشت ناگهان برجسته و خارش‌دار می‌شود، انگار زیر آن چیزی جوانه زده باشد؛ تا فرد به آینه می‌رسد، همان لکه محو شده و جای خود را به لکه‌ای تازه روی پهلو یا ران داده است. سر سفرهٔ شام یکی می‌گوید حتماً غذا مشکل داشته، یکی دیگر می‌گوید از عصبانیت است، و یک نفر هم توصیه می‌کند با سرکه یا روغن مخصوصی روی پوست را چرب کنند. کهیر همین‌طور ناگهانی و گیج‌کننده وارد زندگی روزمره می‌شود.

از نظر پزشکی، کهیر که در متون تخصصی urticaria نامیده می‌شود، واکنشی پوستی است که با آزاد شدن هیستامین و چند مادهٔ شیمیایی دیگر از سلول‌های ماست در لایهٔ رویی پوست شروع می‌شود. همین آزادسازی رگ‌های ریز پوست را گشاد می‌کند و مایع را به لایهٔ سطحی پوست نشت می‌دهد؛ نتیجه‌اش برجستگی صورتی یا هم‌رنگ پوست است که دور آن قرمزی دیده می‌شود و خارش شدیدی دارد. ویژگی مشخصهٔ کهیر همین جابه‌جایی است: هر پلاک به‌تنهایی معمولاً کمتر از ۲۴ ساعت دوام می‌آورد و بدون هیچ اثری محو می‌شود، هرچند پلاک‌های تازه می‌توانند در نقطه‌ای دیگر از بدن سر برآورند.

بخش بزرگی از افراد دست‌کم یک‌بار در زندگی کهیر را تجربه می‌کنند؛ برآوردها نزدیک به یک نفر از هر ۵ نفر را در معرض دست‌کم یک دورهٔ کهیر حاد می‌دانند. در بیشتر موارد ماجرا با یک محرک مشخص - عفونت، دارو یا غذا - شروع می‌شود و ظرف چند روز تمام می‌شود، اما گاهی پلاک‌ها هفته‌ها و ماه‌ها برمی‌گردند بدون آنکه علت روشنی پیدا شود. همین فرق، یعنی مرز میان کهیر حاد و مزمن، مسیر بررسی و درمان را کاملاً عوض می‌کند.

علائم کهیر؛ برجستگی خارش‌دار و جابه‌جاشونده

پلاک کهیر معمولاً برجسته، صورتی یا هم‌رنگ پوست است و حاشیه‌ای نامنظم دارد؛ اندازه‌اش از یک نخود تا بشقاب غذاخوری متغیر است و می‌تواند تک‌تک یا در خوشه‌های به‌هم‌پیوسته ظاهر شود. روی پوست‌های تیره‌تر، که در ایران بخش بزرگی از جمعیت را شامل می‌شود، رنگ پلاک گاهی به‌جای صورتی روشن، هم‌رنگ پوست یا کمی تیره‌تر دیده می‌شود و همین باعث می‌شود بعضی افراد دیرتر متوجه گستردگی واقعی آن شوند. خارش معمولاً شدید است، گاهی با سوزش یا حس داغی همراه می‌شود، و خاراندن پوست می‌تواند درست همان‌جا پلاک تازه‌ای بسازد؛ به همین دلیل خط ناخن روی پوست هم گاه بعد از چند دقیقه برجسته و قرمز می‌شود.

ویژگی‌ای که کهیر را از اغلب بثورات پوستی جدا می‌کند، همین جابه‌جایی و محو شدن است. یک پلاک ممکن است صبح روی ساعد باشد، ظهر محو شود و بعدازظهر پلاک تازه‌ای روی کمر یا ران ظاهر شود. اگر همان لکهٔ دقیق سه، چهار روز بدون تغییر در یک نقطه بماند، بعید است کهیر باشد و ارزیابی برای بثورات دیگر پوستی لازم است. در بخشی از موارد، تورم عمقی‌تری هم رخ می‌دهد؛ پلک، لب یا دست‌ها متورم و کشیده به نظر می‌رسند، خارش کمتری دارند و بیشتر حس کشش یا سفتی می‌دهند. این حالت آنژیوادم نام دارد، لایه‌ای عمیق‌تر از پوست و بافت زیرجلدی را درگیر می‌کند و می‌تواند از پلاک‌های سطحی کهیر بیشتر طول بکشد.

انواع کهیر؛ حاد چند روز، مزمن بیش از ۶ هفته

مرز بین کهیر حاد و مزمن یک عدد ساده اما مهم است: اگر پلاک‌ها کمتر از ۶ هفته ادامه داشته باشند، حاد نامیده می‌شود؛ اگر بیشتر از ۶ هفته، تقریباً هر روز یا هر چند روز یک‌بار، پلاک تازه ظاهر شود، تشخیص کهیر مزمن مطرح می‌شود. کهیر حاد اغلب یک علت مشخص دارد - عفونتی که چند روز قبل شروع شده، دارویی که تازه مصرف شده، یا غذایی که واکنش داده - و با برطرف شدن آن محرک، معمولاً خودش هم فروکش می‌کند. کهیر مزمن داستان متفاوتی دارد. در بخش بزرگی از این بیماران، با وجود بررسی دقیق، هیچ علت بیرونی پیدا نمی‌شود و پزشکان آن را کهیر مزمن خودبه‌خودی می‌نامند؛ حالتی که شواهد آن را بیشتر به واکنش نادرست دستگاه ایمنی نسبت به پوست خود فرد مرتبط می‌دانند تا به یک آلرژن بیرونی.

کهیر عصبی چیست و نقش استرس چقدر است

نامی که در محاورهٔ فارسی زیاد شنیده می‌شود، کهیر عصبی است. این نام‌گذاری کاملاً بی‌پایه نیست: در کسی که از قبل مستعد کهیر است، استرس و اضطراب واقعاً شدت خارش و تعداد پلاک‌ها را بالا می‌برند. با این حال، سازوکار اصلی کهیر معمولاً چیز دیگری است و در کسی که این زمینه را ندارد، استرس به‌تنهایی به‌ندرت کهیر می‌سازد. نگرانی دیگری که در جست‌وجوهای مربوط به کهیر دیده می‌شود، ارتباط آن با سرطان پوست است. این دو پدیده از نظر بالینی فاصلهٔ زیادی دارند؛ سرطان پوست معمولاً با یک ضایعهٔ ثابت، رو به رشد یا زخمی که خوب نمی‌شود مشخص می‌شود، نه پلاکی که ظرف چند ساعت جابه‌جا و محو می‌شود.

تفاوت کهیر با اگزما و آکنه

کهیر را با چند بثور دیگر هم نباید یکی گرفت. اگزما پوست را برای هفته‌ها خشک، ترک‌خورده و ملتهب نگه می‌دارد و برخلاف کهیر، معمولاً محل ثابتی مثل چین آرنج یا پشت زانو دارد. جوش‌های آکنه و جوش صورت هم فرق دارند: در یک نقطهٔ مشخص شکل می‌گیرند و طی روزها تا هفته‌ها به‌آرامی بهبود می‌یابند، نه اینکه ظرف چند ساعت جابه‌جا شوند و بدون اثر ناپدید گردند.

علت کهیر؛ عفونت، دارو، غذا یا سرما و گرما

در کهیر حاد، عفونت‌های ویروسی شایع‌ترین محرک شناخته‌شده‌اند، به‌ویژه در کودکان؛ سرماخوردگی ساده یا یک عفونت گوارشی خفیف می‌تواند چند روز بعد با یک دورهٔ کهیر همراه شود، بدون آنکه فرد اصلاً به دارویی حساسیت داشته باشد. در بزرگ‌سالان، داروها سهم بزرگی دارند: مسکن‌های خانوادهٔ ضدالتهاب غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن، و آنتی‌بیوتیک‌ها، به‌خصوص گروه پنی‌سیلین، از رایج‌ترین داروهای مرتبط با کهیر دارویی‌اند. غذا هم در فهرست محرک‌ها جای دارد، هرچند نه به آن اندازه‌ای که تصور عمومی می‌گوید. کهیر ناشی از غذا در بزرگ‌سالان معمولاً بلافاصله یا تا ۲ ساعت پس از خوردن ظاهر می‌شود، نه روزها بعد؛ وقتی این واکنش با تنگی گلو یا افت فشار همراه باشد، دیگر کهیر ساده نیست و وارد قلمرو آلرژی غذایی واقعی شده است.

کهیر گرمایی، سرمایی و ناشی از فشار لباس

محرک‌های فیزیکی هم گروه بزرگی را تشکیل می‌دهند: فشار مداوم از بند کوله‌پشتی یا کش جوراب، سرمای هوا یا آب، و گرما - از جمله ورزش، تعریق، حمام داغ یا چند استکان چای داغ پشت‌سرهم - در برخی افراد به‌روشنی کهیر ایجاد می‌کند. این نوع را کهیر کولینرژیک یا کهیر گرمایی می‌نامند؛ معمولاً با پلاک‌های ریزتر و منتشرتر همراه است و کمی بعد از گرم شدن بدن آغاز می‌شود. زمینهٔ آلرژیک فرد هم بی‌تأثیر نیست؛ کسی که پیش‌تر رینیت آلرژیک یا آسم آلرژیک داشته، دستگاه ایمنی‌اش راحت‌تر به محرک‌های تازه واکنش نشان می‌دهد، هرچند این به‌معنای قطعی بودن رابطه نیست. در کودکان، به‌خصوص زیر ۵ سال، رابطهٔ کهیر با عفونت ویروسی چنان پررنگ است که در بیشتر موارد نیازی به جست‌وجوی علت دیگری مثل حساسیت غذایی نیست، مگر آنکه زمان‌بندی و علائم همراه چیز دیگری را نشان دهد.

محرک‌های شناخته‌شدهٔ کهیر شامل موارد زیر است:

• عفونت ویروسی، به‌ویژه در کودکان
• داروها، از جمله مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی و آنتی‌بیوتیک‌های خانوادهٔ پنی‌سیلین
• غذا، وقتی واکنش بلافاصله یا تا ۲ ساعت پس از خوردن ظاهر شود
• محرک‌های فیزیکی مانند فشار مداوم لباس یا کوله‌پشتی، سرما و گرما

تشخیص کهیر با شرح‌حال، نه آزمایش گسترده

در بیشتر ویزیت‌های کهیر، پرسش‌های دقیق پزشک بیشتر از هر آزمایشی راه‌گشاست. پزشک معمولاً می‌پرسد پلاک‌ها از چه زمانی شروع شده‌اند، هر پلاک چقدر دوام می‌آورد، آیا با یک ماده یا موقعیت خاص - داروی تازه، غذای مشکوک، سرما، فشار لباس - هم‌زمانی دارد یا نه، و آیا تب، درد مفاصل یا کاهش وزن هم همراهش بوده. در معاینه، پزشک گاهی با فشار ملایم یک وسیلهٔ نوک‌کند روی پوست سالم خط می‌کشد؛ اگر چند دقیقه بعد همان خط برجسته و قرمز شود، نشانهٔ دموگرافیسم است، یکی از زیرگروه‌های کهیر فیزیکی که تشخیص را بدون نیاز به آزمایش خون روشن می‌کند.

در ویزیت کهیر، پزشک معمولاً این موارد را بررسی می‌کند:

• زمان شروع پلاک‌ها و مدت دوام هر پلاک
• هم‌زمانی با داروی تازه، غذای مشکوک، سرما یا فشار لباس
• وجود تب، درد مفاصل یا کاهش وزن بی‌دلیل
• واکنش پوست به فشار ملایم، به‌عنوان نشانهٔ دموگرافیسم

آزمایش خون گسترده، از جمله پانل‌های آلرژی برای ده‌ها ماده، به‌طور کلی برای کهیر مزمن ساده توصیه نمی‌شود، چون در بسیاری موارد نتیجهٔ مثبت کاذب می‌دهد و مسیر درمان را تغییر نمی‌دهد. آزمایش‌های پایه مثل شمارش کامل خون یا نشانگرهای التهابی زمانی درخواست می‌شود که علامتی فراتر از پلاک‌های معمول وجود داشته باشد: تب مکرر، درد مفصل، کاهش وزن بی‌دلیل، یا پلاک‌هایی که برخلاف الگوی معمول، بیش از یک روز کامل در یک نقطه می‌مانند و بعد کبودی به‌جا می‌گذارند. در این حالت‌ها احتمال زمینه‌ای دیگر، مثل بیماری خودایمن یا التهاب رگ‌ها، بررسی می‌شود. برای اکثر افرادی که کهیر مزمن ساده و بدون علامت اضافه دارند، یادداشت کردن زمان بروز پلاک‌ها، غذا، دارو و فعالیت‌های آن روز، اغلب راهنمای عملی‌تری از یک آزمایش گران و گسترده است.

درمان کهیر با آنتی‌هیستامین نسل دوم

خط اول درمان کهیر، تقریباً در همهٔ راهنماهای بین‌المللی، آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم است؛ گروهی که برخلاف نسل قدیمی‌تر، خواب‌آلودگی کمتری ایجاد می‌کنند و در طول روز هم قابل مصرف‌اند. برای نمونه لوراتادین از همین دسته است. در بسیاری از بیماران با کهیر مزمن، دوز معمول این داروها کافی نیست؛ در این حالت، پزشک بر اساس راهنماهای معتبر می‌تواند دوز را تا چند برابر دوز استاندارد بالا ببرد یا داروی دیگری مثل لووستیریزین را جایگزین کند، تصمیمی که باید متناسب با پاسخ فرد و زیر نظر پزشک گرفته شود.

کورتون خوراکی در کهیر چه زمانی لازم است

کورتون خوراکی جای مشخصی دارد، اما آن جایگاه محدود است. در یک دورهٔ حاد و شدید کهیر، وقتی پلاک‌ها گسترده‌اند و زندگی روزمره را مختل کرده‌اند، پزشک گاهی یک دورهٔ کوتاه ۴ تا ۵ روزهٔ کورتون خوراکی تجویز می‌کند تا التهاب سریع‌تر کنترل شود. مشکل از جایی شروع می‌شود که این دورهٔ کوتاه به مصرف هفته‌ها یا ماه‌ها تبدیل شود؛ کورتون خوراکی طولانی‌مدت افزایش وزن، پوکی استخوان، فشار خون بالا و اختلال قند خون به‌همراه دارد، و در کهیر مزمن، به‌محض قطع آن، پلاک‌ها اغلب با شدت بیشتری برمی‌گردند. به همین دلیل در راهنماهای معتبر پوست و آلرژی، کورتون خوراکی طولانی‌مدت برای کهیر مزمن توصیه نمی‌شود؛ در موارد مقاوم به آنتی‌هیستامین، پزشک به‌جای آن سراغ داروهای تخصصی‌تر می‌رود.

دربارهٔ درمان‌های طب سنتی که برای کهیر رواج دارند - از دم‌کرده‌های گیاهی تا مالیدن روغن‌های خاص روی پوست - باید با احتیاط برخورد کرد. بخشی از این توصیه‌ها بی‌خطرند و شاید حس خنکی موقت بدهند، اما هیچ‌کدام سازوکار آزاد شدن هیستامین را متوقف نمی‌کنند و شواهد علمی روشنی برای اثربخشی‌شان روی کهیر وجود ندارد؛ گاهی هم روغن یا گیاه خاصی خودش پوست ملتهب را بیشتر تحریک می‌کند. کهیر حاد در بسیاری افراد ظرف چند روز تا چند هفته کاملاً قطع می‌شود، اما برای کهیر مزمن، هدف واقع‌بینانه درمان قطعی نیست، بلکه کنترل تعداد و شدت پلاک‌ها تا جایی است که خواب، کار و زندگی روزمره مختل نشود.

دربارهٔ درمان‌های خانگی و طب سنتی دم‌کرده‌های گیاهی و روغن‌های موضعی که برای کهیر رواج دارند، سازوکار آزاد شدن هیستامین را متوقف نمی‌کنند و شواهد علمی روشنی برای اثربخشی‌شان روی کهیر وجود ندارد؛ گاهی همان روغن یا گیاه پوست ملتهب را بیشتر تحریک می‌کند.

چه زمانی کهیر خطرناک است و مراجعه فوری لازم دارد

مرز بین کهیر معمولی و یک وضعیت اورژانسی، چند نشانهٔ مشخص دارد که نباید نادیده گرفته شود. اگر هم‌زمان با پلاک‌های پوستی، صورت، زبان یا گلو متورم شود، صدا خشن یا گرفته شود، بلعیدن سخت شود یا تنگی نفس و خس‌خس سینه پیش بیاید، این ترکیب دیگر کهیر ساده نیست. در این حالت، بدن وارد واکنشی گسترده‌تر و خطرناک‌تر به نام آنافیلاکسی شده و به مراقبت پزشکی فوری نیاز دارد، نه صبر کردن برای دیدن روند بعدی. افت ناگهانی فشار خون، سرگیجهٔ شدید یا از دست دادن هوشیاری هم در همین دسته قرار می‌گیرند.

نشانه‌های نیازمند مراجعهٔ فوری همراه کهیر تورم صورت، زبان یا گلو، خشن یا گرفته شدن صدا، سختی در بلعیدن، تنگی نفس یا خس‌خس سینه، و نیز افت ناگهانی فشار خون، سرگیجهٔ شدید یا از دست دادن هوشیاری همراه با پلاک‌های پوستی، نشانهٔ آنافیلاکسی است و نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد.

تورم لب، پلک یا دست بدون این نشانه‌های تنفسی در بیشتر موارد کمتر خطرناک است، هرچند از نظر ظاهری نگران‌کننده به نظر می‌رسد؛ معمولاً همین آنژیوادم ظرف یکی دو روز به‌تنهایی فروکش می‌کند. یک زیرگروه نادر به نام آنژیوادم ارثی سازوکاری کاملاً متفاوت دارد: در این حالت هیستامین نقشی ندارد، تورم به آنتی‌هیستامین یا کورتون پاسخ نمی‌دهد، و در خانواده‌هایی که سابقهٔ تکرارشوندهٔ تورم بدون کهیر و بدون خارش دارند، باید به آن فکر کرد. گستردگی پلاک‌ها به‌تنهایی، حتی وقتی تقریباً تمام بدن را می‌پوشاند و از نظر ظاهری وحشتناک به نظر می‌رسد، لزوماً به‌معنای خطر بیشتر نیست؛ آنچه شدت واقعی را تعیین می‌کند، درگیری راه هوایی و علائم گردش خون است، نه سطح پوست درگیر.

فراتر از این نشانه‌های اورژانسی، مراجعه به پزشک در چند حالت دیگر هم منطقی است: وقتی کهیر بیش از ۶ هفته ادامه دارد، وقتی خواب یا کار روزمره را مختل کرده، وقتی با وجود آنتی‌هیستامین معمول کنترل نمی‌شود، یا وقتی پلاک‌ها بیشتر از یک روز کامل در یک نقطه می‌مانند و بعد کبودی یا رنگ تیره به‌جا می‌گذارند. در کودکان، اگر کهیر با تب بالا، تورم مفصل یا بی‌حالی غیرمعمول همراه باشد، ارزیابی زودتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.